Review

De leegte in de thora leren lezen

,,Blaas de tekst op en verkrijg de Eeuwige. 'Unlearn' door zoveel mogelijk interpretaties', schrijft Tamarah Benima in het voorwoord van Marc-Alain Ouaknins 'De Tien Geboden', dat vandaag in Nederlandse vertaling verschijnt. Ouaknin vermengt in zijn commentaar filosofie, taalgeleerdheid en psychoanalytische inzichten met die van de rabbijnen door de eeuwen heen, hun ernst en hun humor. Uithoudingsvermogen en enig gevoel voor mystiek zijn nodig bij lezing van zijn boek; daarvoor krijgt men een doorwrocht commentaar waarin het joodse denken uitzicht biedt op 'de Tien Geboden' voor de 21ste eeuw. Fragmenten als voorpublicatie.

Wij nemen de Tien Geboden onder de loep, als in de studiezaal (Beth haMidrasj) met haar wanorde, geroezemoes, heftige bewegingen, onophoudelijk komen en gaan. De talmoedstudenten hebben niet de rust van monniken, de stilteregel is onbekend.

Volgens talmoedleraren liepen de letters van de thora dwars door de stenen tafelen heen: het materiaal van de thora is niets dan leegte, letters van lucht. Het schrift stroomt volgens een andere traditie zonder onderbreking, zonder punctering, zonder ritme, zonder onderbreking. Wij moeten die ononderbroken aaneenschakeling van letters in woorden scheiden door zinvolle leegtes. Zo ontstaat de 'thora der mensen'. Er komt een dag dat we de leegtes kunnen lezen, dan zal de thora de 'thora van de Messias' zijn.

De thora is per definitie niet 'vol', maar moet worden geïnterpreteerd. We moeten de betekenis uitdiepen, graven, dat wil dus zeggen een leegte creëren. Analoog aan Descartes' 'ik denk dus ik ben', zegt een jood 'ik interpreteer, dus ik ben'.

I

De mens die de thora ontvangt is in staat zijn eigen leven volledig aan te gaan. De kinderen van Israël hebben de Tora gekregen op de berg Chorev. De wortel van dat woord is

ch-r-v, dat vernietiging betekent. De orde die door de geboden wordt aangegeven is iets anders dan de gevestigde orde. 'Vernietiging' maakt ons erop attent dat onze zekerheden door de openbaring op die berg helemaal omvergeworpen zouden kunnen worden.

Wanneer een jood de beroemde code van Hammoerabi voor het eerst onder ogen krijgt, kan het zijn dat hij stomverbaasd is. Hun eigen wet is helemaal niet zo bijzonder. Toch heeft de thora iets heel eigens, niet in wat zij zegt, maar in de kracht en de mogelijkheid tot overdracht.

Voor christenen wordt God mens, het Woord wordt vlees, voor joden wordt God tekst. Gods naam ís tekst. Niet nog een naam, maar het tetragram JHWH die de opening biedt naar verleden, heden en toekomst.

II

Een buitengewoon vruchtbare leestechniek bij het ontcijferen van woorden is die van de buitenste, 'grensletters' en de binnenste,'baarmoederletters'.

In de gangbare vertaling van Beresjiet bara Elohiem 'in den beginne schiep God' gaat het om de wereld. De genoemde techniek biedt een ander resultaat. De grensletters b en t vormen bat -dochter. Binnenletters r-a-s-i, te lezen als rosji, betekent 'mijn hoofd'. Bara heeft b en a als grensletters, te lezen als ba of ab, 'hij komt' en 'vader'. Deze leesmethode maakt de relatie tussen dochter en vader duidelijk. De Schepping is op hen gevestigd. Waar is de moeder gebleven? Zij is aanwezig in de naam van God, Elohiem, waarvan de grensletters e en m samen em, 'moeder', vormen. De baarmoederletters l-h-j betekenen blijkbaar niets, maar hun getalswaarde, 45, is dezelfde als die van adam, mens. Elohiem is dus als de vrouw, zwanger van de mens. God zal werkelijk God zijn, of niet, al naar gelang de mensen hem wel of niet God laten zijn of maken dat hij God is.

Als de incarnatie voor de christenen een afgesloten zaak blijft, gefixeerd op de figuur van Christus -als Jezus de Zoon is en als zodanig wordt aanbeden-, is dat voor het jodendom een verheven vorm van afgodendienst.

Orthodoxie pretendeert 'juist te denken', te zeggen voor eens en voor altijd wat men wel em wat men niet mag denken. Dat mondt al snel uit in propaganda, in ideologie. De herhaling van steeds dezelfde rituelen wordt afgodendienst als de interpretatie ervan niet voortdurend wordt hernieuwd.

Het is in het algemeen onze ervaring dat God niet antwoordt. God verbiedt het voor te stellen alsof hij als een deus ex machina in de geschiedenis tussenbeide komt. Hoe antwoordt God dan wel? Zich melden bij Elohiem betekent dat we naar de rechtbank gaan om een geschil te regelen. De gerechtigheid van God op aarde krijgt gestalte in de rechtsinstellingen die zorgen dat de roepende weduwe, de wees en de vreemdeling gehoord worden. Onze manier om ons het goddelijke voor te stellen is allereerst de instelling van het recht.

IV

Eerst moest men de mens voor de natuur beschermen. In het vervolg is het zaak de natuur voor de gevaarlijke overheersing van de mens te beschermen. Zo kunnen we de sjabbat begrijpen. 'Je zult niet werken', dat wil zeggen, je moet werk ovelaten voor het vervolg, je moet de aarde laten rusten, haar niet uitbuiten en niet méér gebruik van haar maken dan passend en nuttig is, zodat andere generaties nog mogelijkheden hebben om haar te bewerken. De sjabbat is leegte, een plaats die aan de ander wordt gelaten. Hans Jonas formuleert een 'nieuwe categorische imperatief: Handel zodanig dat er nog een mensheid na jou zal bestaan en wel zo lang als mogelijk is!

VI

'En Kaïn zegt tegen zijn broer'. Kaïn richt zich tot zijn broer Abel om hem... niets te zeggen. De midrasj echter herneemt het vers vanuit het idee dat de twee broers wel degelijk hebben gesproken. Ze hebben met elkaar gepraat, maar ze hebben ruzie gekregen. De midrasj vraagt zich af waar dit gesprek dan wel over ging. ,,Ze zeiden: 'Vooruit laten we de wereld verdelen'. De een heeft de grond genomen, de ander alle goederen. Kaïn zei: 'De aarde waarop je je bevindt is van mij'. Abel zei: 'De huiden die je als kleding draagt zijn van mij. Kleed je uit'. En Kaïn zegt: 'Vlieg weg'.'

Als ze eenmaal de wereld hebben verdeeld eist ieder zijn bezit op. Ze bevinden zich niet in de taal die afstand neemt met betrekking tot de dingen en deze aan de ander aanbiedt, ze spreken geen woord dat geeft, dat opent, een woord van transcendentie, van Adonai, de gesloten hand die zich opent en zich uitstrekt om te geven.

VII

Wanneer de relatie tussen man en vrouw inhoudt dat zij niet kunnen instaan voor de toekomst van het kind dat geboren zou kunnen worden, dan is er sprake van overspel. De 'geslachts-logica' van de Tien Geboden is namelijk het doorgeven van generatie op generatie. Degenen die na mij komen moeten ook in staat zijn betekenis aan de wereld te geven. Rasji benadrukt de band tussen het verbod op overspel en het kind dat zich met grote moeite in het bestaan zou kunnen integreren. In deze optiek verbiedt het jodendom kunstmatige inseminatie van een donor die niet de vader is. Het betreft overspel.

Er is een onzichtbare overeenkomst tussen de mens en de aarde, een zedelijk contract, hetgeen maakt dat, indien de mens zich op een manier gedraagt die het leven mogelijk maakt, ook de aarde zal blijven voortbrengen.

Iedereen beweert dat de afstammingslijn in het jodendom via de moeder verloopt, maar ik beweer dat die via de vader verloopt. Dat zegt de misjna (talmoeduitleg). Een huwelijk van een cohen (uit het priestergeslacht) die met een gescheiden vrouw of weduwe trouwt, is wettig, maar cohaniem (priesters) zullen ze niet zijn. Ook het huwelijk van een mamzer (buitenechtelijk kind) met een jodin, is wettig, maar verboden: het kind draagt de 'fout' van de vader over. Wanneer de Hebreeuwse wettelijkheid niet wordt gerespecteerd, wordt het jodendom 'matrilineair'.

VIII

Rabba, een talmoedleraar, begon zijn lessen altijd met een grappige noot, met 'woorden van verstrooiing'. Het is onmogelijk de joodse gedachtewereld te betreden zonder humor. Wat men de talmoedische of ook wel de joodse humor noemt, die tegenover de ernst van de filosofie of theologie staat, is die speciale manier om pasklare waarheden op losse schroeven te zetten.

Humor verhindert dat men zich opsluit in één enkele waarheid. In de dialogen van de talmoed kan ieder zijn gedachtegang onder woorden brengen, zelfs wanneer elk van zijn gedachten met een andere in tegenspraak is.

Wat iemand tot mens maakt is het verlangen dat hem aanzet meer te zijn, beter te zijn, 'morgen' te zijn. De dief wordt uiteindelijk door dat verlangen bezield. Aan de wortel van de diefstal ligt dus een buitengewoon positief element, zelfs als de dief zich in het object van zijn verlangen vergist. Hij verwart zijn en hebben, wat hij is en wat hij heeft.

Wat is een dief? Het antwoord mag vreemd lijken. Het is een mens die behept is met het verlangen meer en beter te zijn. Maar in plaats van op het niveau van het 'zijn' te blijven verwerkelijkt hij zijn verlangen in de regionen van het heben. Omdat hij niet kan bezitten wat hij wil hebben steelt hij. Het gebod zegt niet dat zijn hand moet worden afgehakt. De sanctie is geen straf, het is een eis tot opvoeding. Hij moet zijn daad herstellen door te betalen, al naar gelang het geval, twee keer, vier of vijf keer. Waarom twee keer?

Het is als was het om hem te doen begrijpen: het verlangen, dat is je essentie, maar het verlangen is dubbel. Je was bezield door het verlangen, maar je hebt je vergist in het object. Je moet dus twee keer vergoeden door goed te begrijpen dat je door aan het 'hebben' te denken schade hebt toegebracht aan het 'zijn'.

X

De Bijbel verhaalt dat Noachs zoon Cham ontdekt dat zijn vader helemaal naakt in zijn tent ligt. We moeten ons die scène heel concreet voorstellen.

Twee joodse kindertjes wilden vadertje en moedertje spelen. Het zusje vraagt: ,,Hoe moeten we dat spelen?' Haar broertje antwoordt: ,,Heel gewoon, we gaan in de kamer van onze ouders.' ,,En dan?' ,,Dan doen we de deur op slot.' ,,En dan?' ,,Dan kleden we ons uit.' ,,En dan?' ,,Dan gaan we in bed liggen.' ,,En dan?' ,,Dan praten we jiddisch.'

Helaas, Cham is niet zo onschuldig. Het Hebreeuwse woord chamad dat wordt gebruikt om te zeggen 'je zult niet begeren' bevat de letter dalet, die 'deur' betekent. 'Chamad' is dus letterlijk: de deur van Cham. Begeren zou dan neerkomen op: zich in de situatie van Cham bevinden.

XI

Wat zou ik zeggen als men mij zou vragen een elfde gebod te formuleren? Vandaag zou ik het zo zeggen: wantrouw wat geschreven staat! Accepteer nooit zonder meer wat geschreven staat. Interpreteren is in opstand komen tegen wat in de tekst niet ethisch is. Dat stelt ons in staat in rechtvaardigheid en goedheid te leven: de ethiek van de Tien Geboden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden