De late Rembrandt is een klasse apart

In een tijd waarin idealiseren de trend werd, zocht Rembrandt intenser dan ooit naar de waarheid.

Ik vind er niet veel aan, dacht ik toen ik Rembrandts 'De samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis' voor de eerste keer zag. Een vaalgeel vlak waarin wat vage figuren om een tafel zitten. Dan kijk je niet goed, zei een Rembrandt-kenner tegen mij. Ga nog maar eens terug en kijk beter.

Ik denk dat ik niet de enige ben die in eerste instantie enige moeite heeft met dit schilderij. Het duurt een hele tijd voor je ogen begrijpen waar ze naar kijken. Heel langzaam geeft het schilderij Claudius Civilis dan zijn geheimen prijs. Om een tafel zit een barbaars groepje mannen. De hoofdman Claudius Civilis - te herkennen aan zijn uitgestoken oog - torent boven de anderen uit. Voor ze gezamenlijk de strijd aangaan tegen de Romeinen, zweren ze trouw met gekruiste degens en geheven glazen. Een onzichtbare lichtbron verlicht de tafel en het zootje ongeregeld eromheen. Van dichtbij zie je een wirwar van verfstreken. Het witte tafelkleed is geschilderd in alle kleuren tussen blauw, grijs en wit. Grote vlakken lijken schetsmatig aangebracht. Daartussen doemt het pokdalige gezicht en de lege oogkas van de hoofdman haarscherp op.

Het ruige onderwerp en de ruige aanpak vielen waarschijnlijk niet in de smaak bij de burgemeesters van Amsterdam. Ze hadden het besteld voor het Stadhuis op de Dam, maar lieten het al snel weghalen. Toen Rembrandt het schilderde, vierde het classicisme van Caesar van Everdingen, Govert Flinck en Ferdinand Bol hoogtij. Rembrandt ging zijn eigen weg: steeds ruwer en donkerder schilderde hij. Steeds introverter.

Er is desondanks geen reden te denken dat Rembrandt (ca.1606-1669) zich miskend voelde, zoals latere geschiedschrijvers dachten. Rembrandt was klaar met de concurrentie met andere schilders. Hij had al lang laten zien dat hij net zo goed als ieder ander kon schilderen. In de laatste fase van zijn leven ging hij op zoek naar een radicale vorm van waarheidsgetrouwheid, weg van de show, de opzichtige virtuositeit. Claudius Civilis en zijn mannen waren geen gelikte soldaten in keurig tenue, maar een zootje ongeregeld in een donkere grot. Hoe waarheidsgetrouw wil je het hebben?

Het leidde tot zijn bijzonderste schilderijen. 'De Nachtwacht' uit 1642 is Rembrandts beroemdste schilderij, maar de late Rembrandt (vanaf ca. 1650 tot zijn dood in 1669) is een klasse apart. Dat maakt dat er wereldwijd met grote spanning werd uitgekeken naar de tentoonstelling 'The late Rembrandt', eind 2014 in the National Gallery, vanaf 12 februari in het Rijksmuseum. Topstukken uit het Rijksmuseum, het Mauritshuis en Boijmans van Beuningen worden gecombineerd met die van musea uit de hele westerse wereld. Voor het eerst in de geschiedenis.

Rücksichtslos

Waar komt die fase vandaan? Waarom veranderde Rembrandt in de laatste twee decennia van zijn leven schijnbaar rücksichtslos zijn stijl?

Lange tijd werd die verklaard door het romantische verhaal over het treurige einde van zijn leven: bankroet, vrouw dood, zoon Titus dood, eenzaam en in armoede sterven. Dat zou bij Rembrandt hebben gezorgd voor ingetogen, intieme, introverte schilderijen waar de wereldse zwierigheid en het virtuoze clair-obscur van 'De Nachtwacht' in ontbraken.

Ernst van de Wetering heeft een aannemelijker verklaring. Volgens hem is 'De Nachtwacht' het einde van een spoor dat Rembrandt tot dan volgde: zijn doel was het zo natuurlijk mogelijk weergeven van emoties, voorzien van alle daarbij behorende levendige bewegingen. 'De Nachtwacht' lijkt wel een still uit een film, schrijft Van de Wetering in 'Rembrandt, zoektocht van een genie'. Na dit werk neemt het 'krioelen' van figuren op zijn werken af. In plaats van levendigheid en chaos zien we rust en contemplatie. Rembrandt vond een andere manier om een natuurlijke weergave van de werkelijkheid te suggereren. De beweeglijkheid zit hem nu in de schetsmatige - juist niet precieze - lijnen die de kijker uitnodigen om er beweging in te zien. Daarvoor moet je van een afstandje door je oogharen kijken. Dan lijkt het net of de afgebeelde personen in beweging komen. Dit nieuwe doel verklaart zijn keuze voor de 'ruwe' wijze van schilderen.

Je hebt afstand nodig om te zien wat de losse lijnen voorstellen, maar van dichtbij krijg je zin om de verf aan te raken, zo dik ligt het erop: in korte en lange streken, soms niet met penseel maar met paletmes, soms zelfs in klodders, brengt hij beweging tot stand. In zijn tijd dachten sommigen dat dit soort werk niet af was, anderen erkenden de virtuositeit van deze manier van werken, die we ook kennen van Titiaan en Frans Hals. Er is niets ruws of lomps te ontdekken aan de schetsmatig neergezette mouw van de jas van Jan Six of het uit witte strepen opgebouwde hemd van de Badende vrouw. Overtuigend doorleefd is het streperige hoofd van Homerus.

In de late werken zoekt Rembrandt de waarachtigheid ook in verstilde emotie in plaats van grote gebaren. Er wordt veel en diep nagedacht op zijn portretten, door geleerden maar ook door bijvoorbeeld zoon Titus aan de lezenaar. Rembrandt betrapt mensen als zij in zichzelf gekeerd iets bijzonders van zichzelf laten zien. Zeldzaam intieme schilderijen zijn het gevolg waarbij je als kijker steeds verder het schilderij in wordt getrokken omdat je die peinzende blik wilt begrijpen. Zoals die van de Badende vrouw die zichtbaar geniet van het koele water om haar voeten. Maar ook die van de schilder zelf, die zich voor een zelfportret met vorsende blik heeft bekeken.

Emoties

Ook concentreert Rembrandt zich op de emotie tussen mensen, die zich uit in kleine, intieme gebaren. Het is het handje van het kind op de blote hals van zijn moeder in het Familieportret, het is de hand van de vriendelijke Jozef, die zijn blinde vader Jacob leidt als deze zijn kinderen zegent. Maar bovenal is het de hand op de borst van de Joodse bruid, die niet voor niets in Engeland het affiche van deze tentoonstelling sierde.

Veel van de voorstellingen spreken niet meteen tot de verbeelding. Je kunt je best voorstellen dat de burgemeesters nou niet direct Claudius Civilis in een representatieve ruimte wilden hangen. Vaak zijn de schilderijen donker en weinig spectaculair. En schoonheid was nu eenmaal niet wat Rembrandt zocht. Ze vergen vaak een tweede blik. Maar dan neemt Rembrandt je - vaak letterlijk - mee op zijn zoektocht naar waarachtigheid. Hij nodigt nadrukkelijk uit tot kijken. Want je kunt zijn penseelstreken van dichtbij volgen en vaak zie je welke aanpassingen hij heeft gemaakt. Zo hangt er bij Claudius Civilis een zwaard te veel in de lucht. Een van de figuren rond de tafel is kennelijk weggeschilderd toen Rembrandt zocht naar de juiste indeling. Zo is de tentoonstelling ook een beetje te beschouwen als schilderles.

De laatste twee decennia is Rembrandt een beetje in de schaduw geraakt van Johannes Vermeer, die in 1995 een grote tentoonstelling kreeg in het Mauritshuis waarna hij enorm populair werd. In het Rijksmuseum trok Claudius Civilis deze zomer weinig aandacht, terwijl de toeristen zich stonden te verdringen om de Keukenmeid van Vermeer. Nu is Rembrandt aan de beurt. Het is mooi dat deze tentoonstelling de topstukken uit de interessantste periode van Rembrandt bijeen brengt. Zodat we kunnen zien waar Rembrandt zelf naar streefde, wat hij zelf het belangrijkste vond. Als we maar de tijd nemen om goed te kijken.

De tentoonstelling 'De late Rembrandt' is vanaf donderdag 12 februari tot en met 17 mei te zien in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum. Tickets zijn te koop via www.rijksmuseum.nl/rembrandt. Kaarten geven toegang tot een specifiek tijdsblok. Aangeraden wordt kaarten op tijd te boeken.

'Een ongetoomt paert'

Hoewel Rembrandt in zijn tijd in internationaal aanzien stond, leverde zijn waarheidsgetrouwheid hem veel kritiek op. Volgens de Franse kunsttheoreticus Roger de Piles had Rembrandt veel talent, maar een slechte smaak: te naturel, te weinig oog voor schoonheid en harmonie. Volgens de Italiaan Filippo Baldinucci was 'De Nachtwacht' 'een verwarde compositie'.

Het academisme vierde in de tweede helft van de zeventiende eeuw hoogtij. Ook in Nederland - het land van de boerentafereeltjes - vond men dat alleen geïdealiseerde schoonheid het waard was om verbeeld te worden. Zelfs Rembrandts leerling Samuel van Hoogstraten, die Rembrandt bewonderde, bekritiseerde Rembrandts keus om oude, lelijke vrouwen te schilderen. Gerard de Lairesse veroordeelde de ruwe manier van schilderen, '... dat het sap gelyk drek langs het Stuk neêr loope...'

Het werd Rembrandt alom verweten dat hij dwars tegen de wetten van de kunst inging. 'Rembrandt wil zig aan geen regelen van anderen binden, en nog min de doorluchtigste voorbeelden volgen...' schreef Arnold Houbraken in 1718. 'Een ongetoomt paert', in de woorden van Joost van den Vondel.

Maar een eeuw later zijn juist die tegendraadsheid en die keuze om niet te idealiseren maar dicht bij de natuur te blijven, het teken van Rembrandts genialiteit.

De Duitse dichter Johann Gottfried Herder schreef over Rembrandt: 'Zie dat schilderij! Wat een waarheid! Leven! Zielsdiepte! Gesprek van het menselijke hart, met God! Met de hele natuur! Schone klanken! ...Van een genie, met al zijn fouten en eigenaardigheden, is toch het meeste te leren!'

Al die uitroeptekens wijzen erop dat de Romantiek een held had gevonden. Rembrandts individualistische, onafhankelijke weg was fout in zijn eigen tijd, maar in de negentiende eeuw werd hij het prototype van het genie, vergelijkbaar met vernieuwers als Beethoven, Shakespeare of Goethe, die juist door een eigen weg te zoeken de kunst verder brachten.

De buitenlandse waardering trok Nederlanders over de streep. Pas begin negentiende eeuw werd Rembrandt in eigen land op waarde geschat. Er volgden standbeelden en een erezaal voor 'De Nachtwacht' in het nieuwe Rijksmuseum dat in 1885 werd geopend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden