Prinses Amalia wordt later dit jaar 18 en kan dat officieel tot het koningschap worden geroepen

Koningschap

De last op de schouders van prinses Amalia: dit verandert er als ze 18 wordt

Prinses Amalia wordt later dit jaar 18 en kan dat officieel tot het koningschap worden geroepenBeeld ANP

Wat verandert er voor onze kroonprinses als ze 18 wordt? Staatsrechtkundige Peter Rehwinkel zette het op een rijtje in een boek.

Cadeautip voor de koninklijke familie, als de kroonprinses op 7 december achttien wordt: Amalia, de plicht roept. Vandaag verschijnt het boek met die titel van staatsrechtkundige Peter Rehwinkel. Het is een compact naslagwerk over haar eigen positie in historisch-staatsrechtelijk perspectief. De gedachte dat Amalia het zal lezen ‘is in alle eerlijkheid weleens door mijn hoofd gegaan’, erkent Rehwinkel. Maar dat was niet zijn echte motivatie om het te schrijven. “Ik vond het leuk om de lezer mee te nemen op een reis; ik denk bijvoorbeeld dat veel mensen niet weten waar die Oranjekleur vandaan komt, dat we daarvoor naar Orange in de Vaucluse moeten.”

Peter Rehwinkel (57) is staatsrechtkundige. Als PvdA-politicus in de Eerste en Tweede Kamer was hij woordvoerder voor staatsrechtelijke vraagstukken en het Koninklijk Huis. Hij was burgemeester van Naarden, Zaltbommel en Groningen, en heeft vorige week afscheid genomen als waarnemend burgemeester van Bergen (NH).

Amalia’s achttiende verjaardag was een goede aanleiding: vanaf dat moment kan zij immers geroepen worden tot het koningschap. In theorie kan ze nog altijd bedanken voor die ‘plicht’ die volgens de boektitel roept, zegt Rehwinkel. “Er is geen plicht in staatsrechtelijke zin. Maar ze kan er eigenlijk niet onderuit. De eerste troonopvolger moet die plicht aanvaarden, en dat gaat altijd gepaard met strijd. Ik kan er niet definitief over oordelen, maar ik hoor alleen maar van anderen dat Amalia niet met zichzelf in de knoop zit, bij haar hebben we die strijd nog niet gezien.”

Amalia groeit ook in redelijk ideale omstandigheden op, denkt Rehwinkel. “Toen Willem-Alexander deze leeftijd had, werd zijn vader ziek, prins Claus kampte met Parkinson en depressieve klachten. Bij Beatrix stond het huwelijk van haar moeder met prins Bernhard op springen. Amalia is redelijk beschermd opgegroeid, met een zo op het oog fijn gezin, en ook nog een grootmoeder in goede gezondheid die haar op de weg naar het koningschap kan gidsen.”

De titel is eigenlijk fout

Eén aspect van haar staatsrechtelijke positie is al ingetreden voor haar achttiende verjaardag. Op 30 april 2013, toen Willem-Alexander werd ingehuldigd als koning, werd Amalia eerste troonopvolger, en kreeg ze de titel ‘prinses van Oranje’. Eigenlijk fout, legt Rehwinkel uit, want in dit verband is de term ‘prins’, c.q. prinses, een foute vertaling. Orange had zich in de zestiende eeuw ontwikkeld van graafschap tot vorstendom. “De titel ‘vorst’ van Orange was al in 1530 van kracht, toen die in handen kwam van René van Nassau.”

Dus: ook zijn neef Willem van Oranje, die de titel in 1544 als 11-jarige erfde, was ‘vorst’. Een soevereine vorst, weliswaar over slechts drieduizend inwoners, maar die zich toch de gelijke mocht noemen van de Franse koning en de Duitse keizer, schrijft Rehwinkel. “Het woord ‘prins’ lijkt daar nou net níet op te duiden.”

De titel ‘prins van Oranje’ geldt sinds 1815 officieel voor de eerste troonopvolger, pas sinds 1983 mag het ook een ‘prinses van Oranje’ zijn. Maar de ‘herontdekking’ is van recentere datum, aldus Rehwinkel: “Willem-Alexander werd prins van Oranje in 1980, op zijn dertiende, toen zijn moeder het koningschap aanvaardde. Maar de Rijksvoorlichtingsdienst begon hem pas als zodanig aan te duiden vanaf zijn achttiende. Bij Amalia is men dat heel consequent gaan doen, vanaf Willem-Alexanders inhuldiging in 2013, toen ze 9 jaar oud was.”

De staatsrechtelijke last

Haar achttiende verjaardag zal niet heel anders zijn dan haar zeventiende, zei Amalia afgelopen Koningsdag nuchter. Maar staatsrechtelijk ligt dat toch echt anders. Rehwinkel: “Vanaf 7 december kan het koningschap zich al onverhoopt aandienen als haar vader overlijdt. Wilhelmina werd zo al op haar tiende tot het koningschap geroepen. Omdat ze nog geen achttien was, was haar moeder tot dat moment regentes.”

Bij plotsklaps overlijden van Willem-Alexander kan voor Amalia nu een regentes worden aangewezen, Máxima, of anders Constantijn, maar koningin is ze dan evengoed. Rehwinkel: “Bij ziekte van de koning kan het zijn dat Amalia vanaf haar achttiende zelf moet optreden als regentes. Dat speelde bij Willem-Alexander in de jaren tachtig, toen Beatrix hersenvliesontsteking opliep op het jacht van Freddy Heineken. Dat zag er eventjes ernstig uit, maar uiteindelijk hoefde hij niet.”

Amalia tussen haar zussen Alexia (rechts) en Ariane. Beeld
Amalia tussen haar zussen Alexia (rechts) en Ariane.

Stemrecht krijgt Amalia ook. Maar uitoefenen zal ze dat niet. Rehwinkel: “Op de website van het koningshuis staat vermeld dat Willem-Alexander geen gebruik maakt van zijn stemrecht – en Máxima en Beatrix ook niet, om speculaties op welke partij hij zou stemmen te voorkomen. Over Amalia meldt de site het nog niet, maar het is nauwelijks voorstelbaar dat zij als eerste troonopvolger wel gaat stemmen. Hoewel het erop lijkt dat Amalia wel degelijk politiek geïnteresseerd is. Ze nam enkele jaren geleden plaats op de publieke tribune van de Tweede Kamer, en toen werd gezegd dat ze dat wel vaker had gedaan.”

Opleiding tot koningin

Tot de gebruiken behoort ook dat Amalia spoedig zal worden binnengeleid, zoals dat heet, bij de Raad van State, in gezelschap van tv-camera’s en haar vader, die formeel voorzitter is van dit instituut. Rehwinkel: “Het bereiken van de meerderjarige leeftijd wordt daarmee geaccentueerd, en het heeft ook in staatkundige zin relevantie: ze heeft van rechtswege zitting in de Raad van State. Ik vind het ook mooi, dat je er zo op officiële wijze even bij stilstaat dat ze zitting neemt in zo’n eerbiedwaardig instituut met een vijfhonderdjarige geschiedenis.”

Zitting hebben in de Raad van State noemde Beatrix ooit een heel goede manier om op de hoogte te raken van de problemen die zich zoal voordoen bij het landsbestuur. Maar tegenstand is er ook. Zoals oud-D66-leider Pechtold het in Rehwinkels boek verwoordt: ‘Ik kan wel een andere training bedenken’.

Rehwinkel: “Ik denk dat ze er zeker haar voordeel mee kan doen in de voorbereiding op het koningschap, en ik vind dat dat haar ook gegund moet zijn. Amalia kan haar voorkeur voor het bijwonen van vergaderingen opgeven. Vermoedelijk zal ze vooralsnog niet veel aanwezig zijn, omdat ze een tussenjaar neemt voor aanvang van haar studietijd.”

Een ander onderdeel van Amalia’s ‘opleiding’ is dat ze te zijner tijd mag aanschuiven bij de secretarievergaderingen op maandagochtend, die onder meer de agenda van de koning vaststelt. Bij het maandagmiddag-gesprek van koning en premier is de troonopvolger niet aanwezig.

Willem-Alexander begeleidde als kroonprins vaak zijn moeder bij buitenlandse staatsbezoeken. Amalia zal minder vaak meereizen dan Willem-Alexander destijds, vermoedt hij. “Dat deed Willem-Alexander ook vanwege de ziekte van zijn vader.”

De trouwkwestie achterhaald

Met het klimmen der jaren zal Amalia de spanning tussen publiek belang en haar recht op privacy sterker ondervinden. Bij zaken als partnerkeuze en huwelijk schuurt het niet alleen tussen royaltyfotografen en haar, ook in staatsrechtelijke zin kan het wringen. Wil Amalia haar troonopvolgerschap behouden, dan heeft ze voor een huwelijk toestemming van het parlement nodig. Ook bij een ‘homohuwelijk’ vervalt het troonopvolgerschap, legt Rehwinkel uit. In dat geval wordt namelijk ‘de essentie van het erfelijke koningschap op het spel gezet, aangezien op voorhand vaststaat dat uit een dergelijk huwelijk geen kinderen geboren kunnen worden’, zo schreef de toenmalige regering (van PvdA, D66 en VVD) in 2000, in antwoord op Kamervragen bij de invoering van het homohuwelijk.

‘Homo’s krijgen geen kinderen’, dat lijkt, los van Amalia’s seksuele oriëntatie, een vreemd argument. Een neef (of nicht) kan ook troonopvolger zijn, en inmiddels zijn we twintig jaar verder. Rehwinkel: “We moeten het voor nu nog met die opvatting uit 2000 doen, al staat het niet in de wet. Een nieuwe regering kan daarover een ander standpunt innemen. Ja, ik vind die opvatting achterhaald.”

Een katholiek huwen kan weer wel – zie Willem-Alexander en Máxima. Maar Amalia’s religieuze overtuiging laat ons niet onberoerd. Als zij belijdenis doet, zal dat nieuws zijn, net zoals in het geval van Willem-Alexander, die daarmee wachtte tot zijn 29ste. Rehwinkel:”“Je moet religie in eerste instantie natuurlijk als een persoonlijke keuze zien. Maar die is niet zonder historische relevantie. Bij de jonge stadhouders was (calvinistisch) godsdienstonderwijs belangrijk onderdeel van de opvoeding.”

“Geloofskeuze heeft ook algauw staatsrechtelijke relevantie. Bij het huwelijk van Willem-Alexander is heel uitdrukkelijk bepaald dat de kinderen in de protestants-christelijke traditie zouden worden opgevoed, en in de Hervormde Kerk zouden worden gedoopt. Amalia heeft een jaar Bijbelstudie gevolgd bij dominee Pieter Lootsma, die eerder predikant was bij Beatrix’ ‘huiskerk’, de Haagse Kloosterkerk. Destijds verklaarde Máxima zich ook bereid om te onderzoeken of zij zich bij Willem-Alexanders geloofskeuze kon aansluiten. Zo kon ook de SGP destijds met hun huwelijk instemmen.”

Gevraagd of het niet tijd wordt om afscheid te nemen van die bemoeienis met de religieuze oriëntatie, zegt Rehwinkel: “Ik ben daar voorzichtig in, maar ik zou zeggen dat het zoveel mogelijk privé moet zijn. Willem-Alexander probeert dat ook privé te houden.”

Regel die uitkering nou eens

Amalia heeft ook recht op een uitkering van 1,6 miljoen euro, waarvan 296.000 euro persoonlijk inkomen. Daar heeft ze van afgezien. Rehwinkel: “Ze krijgt de uitkering, maar zal die terugstorten. Ik vind dat Amalia een heel goed gebaar heeft gemaakt – ook met de manier waarop, met haar persoonlijke briefje heeft ze veel kou uit de lucht gehaald.”

“We hebben hier nu voor de tweede keer gedoe over. In 1985, toen Willem-Alexander achttien werd, zei minister Koos Rietkerk dat ‘het al dan niet actief zijn in een officiële functie’ bepalend moest zijn voor toekenning van een uitkering, maar hij werd teruggefloten door premier Lubbers. Willem-Alexander heeft onlangs gememoreerd dat hij zelf bereid was om ervan af te zien, maar dat Lubbers de Kamer de mogelijkheid voorlegde om de leeftijdsgrens op te trekken.”

Het debat verzandde, wellicht ook omdat voor wijziging van de hoogte van uitkeringen een twee derde meerderheid nodig is in Eerste en Tweede Kamer. Rehwinkel: “Je kunt de leeftijdsgrens voor het koningschap optrekken, ook omdat je een troonopvolger misschien zelfontwikkeling en hoger onderwijs moet gunnen. Maar dan moet je, als het aan de orde is, ook langer een regent accepteren.”

“Ik vind het inderdaad de vraag of de eerste troonopvolger een toelage toekomt als die geen werkelijke taken heeft, zoals in het geval van Amalia omdat ze een tussenjaar opneemt, of vanwege studie in het buitenland. Maar dat kan telkens anders zijn: niet elke troonopvolger neemt zo’n tussenjaar, en Willem-Alexander verrichtte tijdens zijn studie wel regelmatig taken, dan mag daar wel een vergoeding tegenover staan. Voer hierover een principiële discussie, neem een standpunt in, regel het. Maar doe dit een volgende troonopvolger niet nog een keer aan.”

Peter Rehwinkel: ‘Amalia. De plicht roept’. Prometheus, 224 blz; € 25,-

Lees ook:

Met haar gebaar pareert prinses Amalia de kritiek op koninklijke toelages

Prinses Amalia ziet voorlopig af van de uitkering die haar grondwettelijk toekomt. Daarmee bespaart ze zichzelf en het Koninklijk Huis veel kritiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden