De lange weg naar verzoening

irak | Hoe leer je mensen die IS hebben overleefd om weer samen te leven. En hoe voorkom je een bijltjesdag in gebieden die op IS zijn heroverd? Activisten en burgers in het versnipperde Irak komen zelf met initiatieven.

Juni 2016. Op de vlucht voor IS melden vrouwen en kinderen zich bij een militaire basis in Ramadi, Irak (links).

Kinderen in een vluchtelingenkamp bij Mosul in afwachting van de bevrijding van die stad (rechts). Foto's reuters

'We moeten mensen ervan overtuigen wraak achter zich te laten. Met wraak herbouw je geen huizen.'

Judit Neurink

Iedere keer als Mazen langs de in puin geslagen soennitische dorpen bij de Mosuldam rijdt, herinneren die hem eraan dat de bewoners ervan samenwerkten met de islamitische groep IS. Ook in zijn eigen dorp, verderop, ooit gebouwd voor werknemers bij de dam en de eraan verbonden waterkrachtcentrale, roepen sommige bewoners zulke herinneringen op. "Na de verovering heeft Daesh een van hen zelfs aangesteld als commandant," vertelt Mazen, de lokale naam voor IS gebruikend. "Van vijf mensen uit mijn dorp weten we zeker dat ze met hen werkten."

Twaalf dagen duurde de bezetting in juli 2014, en na twee dagen strijd werden de dam en het dorp terugveroverd. Hoewel dat al twee jaar geleden is, ligt het nog allemaal vers in het geheugen.

Van de veertig christelijke families die in Mazens dorp woonden, zijn er vijf teruggekeerd; de meeste christelijke mannen lieten hun gezinnen liever achter in de veiligheid van de Koerdische hoofdstad Erbil.

Kogels in de kerk

De geplunderde kerk is weer open, kogelgaten in het plafond herinneren nog aan de vernielingen. IS liet explosieven achter onder de bank in Mazens kantoor. Die werden op tijd onschadelijk gemaakt.

Maar het wantrouwen bleef. "Misschien werkte 5 procent van de dorpelingen openlijk mee met Daesh, maar veel meer waren het ideologisch met hen eens. Mijn buren vierden feest toen Daesh kwam. Die nodigden hen thuis uit en kookten voor ze."

Die buren wonen niet langer in het dorp. De Koerdische peshmerga-troepen hebben iedereen met wat voor IS-banden dan ook verwijderd. De andere soennieten mogen het dorp niet zomaar uit en onlangs is een familie weggestuurd die nog banden met IS bleek te onderhouden.

Ook de moskee is geschoond: er zit een nieuwe imam en zijn preken worden in de gaten gehouden. Toch stelt dat Mazen niet gerust. "Twaalf dagen is niet lang genoeg om een baard te kweken, dus daaraan kan ik dan niet zien wie een IS-aanhanger is. Ik ben al het vertrouwen kwijt. We hebben hier zelfs geen sociale gesprekjes meer onderling."

Het dorp stond bekend als een soort Mosul in het klein, alle Iraakse minderheden waren er vertegenwoordigd. Als een bezetting van twaalf dagen al zulke ingrijpende gevolgen heeft in dit dorp met een paar duizend inwoners, wat heeft bijna twee jaar bezetting dan aangericht in de miljoenenstad Mosul? Sinds het IS-bolwerk Falluja is heroverd en Mosul als volgende op het programma staat, vat ook het besef post dat er iets moet gebeuren, willen mensen er ooit weer kunnen samenleven.

Op een van de vele forums die in de Koerdische regio van Irak over het onderwerp zijn gehouden, verwoordde Sheik Abdullah, een Arabisch stamhoofd uit Mosul, de zorg van velen. "Ik hoop naar huis terug te kunnen maar ik ben bang voor wraakacties. Velen weten niet of ze ooit kunnen terugkeren, omdat hun huizen, hun levens zijn vernietigd."

Dat geldt voor de yezidi-hoofdstad Sinjar, waar IS in augustus 2014 duizenden leden van de yezidi-minderheid ontvoerde en vermoordde. De stad ligt grotendeels in puin en is nu het speelveld van verschillende elkaar bestrijdende Koerdische groepen. Burgers wachten de machtsstrijd maar liever in hun vluchtelingenkampen af.

Hoewel ook het zuidelijker gelegen Ramadi bij de bevrijding grotendeels is verwoest, zijn daar toch al burgers teruggekeerd. In Tikrit, ooit de stad van de in 2003 verjaagde dictator Saddam die IS met open armen binnenhaalde, is het leven na de bevrijding zodanig hersteld dat zelfs de universiteit weer open is.

Politici in Irak belijden vrijwel allemaal dat dialoog en samenwerking nodig zijn om te zorgen voor een duurzame vrede, en om te voorkomen dat frustraties, machtsvertoon en wraakacties leiden tot de geboorte van een nieuwe IS-achtige groep. Maar met praktische voorstellen komen ze nauwelijks. Op een van de forums klaagde een vrouw dat ze het helemaal gehad heeft met al dat praten. "Wat heeft dat ons sinds 2003 opgeleverd? Kijk waar we nu zijn!"

Terwijl politici voortdurend openlijk over van alles ruziën, hebben burgers en activisten met buitenlandse hulp de touwtjes in handen genomen. Het mooiste voorbeeld is een vrouwengroep in de zuidelijke Iraakse stad Basra, die probeert jonge leden van sjiitische milities te deradicaliseren door ze ervan te overtuigen terug te gaan naar school.

Burgerteams

In Ramadi spelen burgerteams een rol bij het onschadelijk maken van de vele explosieven die IS achterliet en bij het opruimen van de stad. Voor Mosul zijn daar ook plannen voor, net als voor de opzet van jongerencentra naar voorbeeld van de naburige stad Zumar, waar een jaar na de bevrijding een groep mensen scholen bezoekt om over vrede te praten.

Voor Sinjar maakten vrouwengroepen een jaar geleden een blauwdruk voor de wederopbouw. Maar toen zij na de bevrijding opnieuw bijeenkwamen bleek dat verwerking en verzoening toch eerst aandacht behoefden. In plaats van over uitvoering van plannen te praten, eisten de slachtoffers aandacht voor hun verhalen. Er moet allereerst gewerkt worden aan het herstellen van het vertrouwen, zegt Sam van Vliet, die voor de Nederlandse ngo Pax in Irak werkt. "Niet alleen IS is het probleem, maar meer nog de problemen waarvan IS zelf een gevolg was. Het gaat om het vertrouwen tussen burgers en hun leiders."

Jarenlang hebben leiders zich weinig aangetrokken van burgers. Onlangs leidde dat in Bagdad nog tot massale protesten tegen verrijking van politici, terwijl burgers gebrek hebben aan van alles.

Daarom bepleit Van Vliet - die met lokale en internationale organisaties samenwerkt in het Nineve Pad naar Sociale Cohesie, Co-existentie en Vrede - dat initiatieven en plannen voor opbouw en goed bestuur vanuit de gemeenschappen komen. Onderdeel ervan is dat burgergroepen, met name die van jongeren, een functie krijgen in het bestuur.

Voorlopig werkt Van Vliet met de afzonderlijke groepen. "Het trauma van de opeenvolgende conflicten zit zo diep, dat je nog niet aan onderling vertrouwen kunt werken. Herstel van de cohesie tussen de groepen gaat nog lang duren." En hoewel het mensen ongeduldig maakt, kost dat vooral veel praten. "Iedereen is slachtoffer. Je moet de cirkel van geweld doorbreken. De verschillende groepen moeten hun verhalen over hun lijden uitwisselen, maar daar is het nu nog te vroeg voor."

De cijfers bewijzen het belang van dit proces. In landen waar niet aan verzoening is gewerkt, is de kans op een nieuwe oorlog 91 procent. Als er sprake is van een verzoeningsproces - zelfs als dat slecht is uitgevoerd - is er in 64 procent van de landen geen terugkeer naar oorlog.

Herstel van de rechtsgang is van groot belang in een land waar wraak de natuurlijke reactie is, benadrukt Rosemary Willey-Al'Sanah van de VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP. En hoewel in Irak weinig geduld is voor ervaringen van lotgenoten uit het buitenland, ziet zij die uitwisseling als een belangrijke factor. Ze haalt een yezidi-vrouw aan, die na zo'n werkgroep verklaarde: "Nadat ik ontsnapt was en over bombardementen in Mosul hoorde, wenste ik iedereen dood, ook de kinderen. Nu begrijp ik dat we samen een einde aan het geweld moeten maken." Vooral voor Mosul vreest Willey-Al'Sanah voor wraak. "We moeten de mensen die gekwetst zijn ervan overtuigen dat ze wraak achter zich moeten laten. Met wraak kun je geen huizen herbouwen."

Vrouwen en jongeren kunnen een belangrijke rol spelen in dat vredesproces. De Verenigde Naties stellen dat de kans op succes groter is als vrouwen meedoen. Maar in Irak zijn veel vrouwen zo teleurgesteld door de opeenvolgende oorlogen, dat ze niet meer in vrede geloven.

Alle geloven

In Iraaks Koerdistan pleiten activisten voor het inpassen van vredeseducatie en lessen over mensenrechten in de schoolprogramma's. De religielessen, die nu alleen over de islam gaan, moeten worden aangepast, zodat alle geloven een plek krijgen. Geloof is een belangrijk instrument in de handen van oorlogmakers zoals IS. Of het pleiten bij religieuze leiders om de oproepen tot geweld in de vrijdagpreek in de moskee te vervangen door oproepen voor vrede en vreedzaam samenleven gevolgen zal hebben, hangt af van de vraag of imams er de zin van inzien.

Er is zelfs een rol voor de taxichauffeurs, die hun reizigers vaak op luide koranrecitaties uit hun autoradio's trakteren. Zij moeten zich realiseren dat hun taxi's door alle Iraakse burgers worden gebruikt, zeggen activisten, en hun gedrag daaraan aanpassen.

Voordat dit soort verdraagzaamheid is ingedaald in een samenleving waar hele generaties meerdere oorlogen hebben meegemaakt, zijn we jaren verder. Daarom moeten we bij de jongeren beginnen, zegt John Handaya, wiens jeugdorganisatie eraan werkt burgers en teruggekeerde ontheemden in Mosul weer te leren met elkaar te leven. "Jongeren vormen in Irak de grootste groep, zij maken op termijn de dienst uit."

Zijn vredesgroep, waarin alle minderheden vertegenwoordigd zijn, interviewt ontheemden zodat ze een praktisch plan kan maken hoe zij mensen zover krijgt om in vrede samen te leven.

Diezelfde intentie heeft de katholieke zuster Ban, die in Erbils christelijke voorstad Ainkawa een peuterschool leidt. Zij én haar 4- en 5-jarigen zijn voor IS uit Nineve gevlucht. Haar schooltje heeft een vredestafel, waar kinderen die ruzie maken hun strijd moeten bijleggen. En vredeseducatie is een belangrijk onderdeel van haar lessen. Daar kun je niet vroeg genoeg mee beginnen, zegt ze, om herhaling te voorkomen. Toch laat ze alleen christelijke kinderen toe.

Ondanks al die projecten heeft Irak een lange weg te gaan voor het klaar is voor verzoening. Het is behoorlijk versnipperd en het besef dat verandering in Irak bij de jongsten moet beginnen, is lang niet overal doorgedrongen. Plannen voor een officiële verzoeningscommissie ontbreken, net als een beleid om bijltjesdagen te voorkomen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden