De lange weg naar een circulaire economie

kringloop | Beleidsmakers omarmen de circulaire economie als oplossing voor de planeet. Maar, waarschuwen wetenschappers, er is geen gemakkelijke weg naar een economie die de omgeving minder belast. Vandaag het slot van een serie.

De noodzaak

Ook polderend Nederland is er inmiddels helemaal van overtuigd. De economie moet af van verspilling, vervuiling en te veel afval. Het is noodzakelijk het duurzame, circulaire pad op te gaan. De complete Sociaal-Economische Raad (Ser) zette daar vorige week de handtekening onder. Het kabinet had gevraagd om dat advies van werknemers, werkgevers, milieubeweging en kroonleden omdat het werkt aan een agenda voor groene groei.

De noodzaak is volgens de Ser klip en klaar. De vraag naar grondstoffen is de afgelopen eeuw explosief gestegen. De wereldbevolking is 34 keer meer materialen gaan gebruiken, 27 keer meer mineralen, 12 keer meer fossiele brandstoffen en 3,6 keer meer biomassa. Een onhoudbaar proces, concludeert de polder, en Nederland en Europa zijn nog eens extra kwetsbaar. Van de 54 kritische materialen voor Europa, zoals indium voor beeldschermen, moet 90 procent worden geïmporteerd, vooral uit China. Nederland haalt 68 procent van zijn grondstoffen uit het buitenland.

De verse hoogleraar Industriële Ecologie Arnold Tukker aan de Universiteit Leiden maakte onlangs in zijn oratie een aantal illustratieve rekensommetjes. Nederland en Europa zijn al relatief rijk, maar het grootste deel van de wereldbevolking is juist op zoek naar meer groei, lees: meer consumptie. Daarnaast neemt de bevolking toe naar 9 of 10 miljard mensen in 2050. Stel dat in 2050 in de nu armere gebieden het inkomen per hoofd van de bevolking gemiddeld 10.000 dollar zou zijn. Geen vetpot, maar voldoende voor basale voorzieningen als schoon drinkwater, onderwijs, voeding. Dan zou de wereldeconomie in 2050 vier keer zo groot moeten zijn als in 2005. Tegelijk moet de uitstoot van CO2 in 2050 80 procent lager zijn, wordt het moeilijker brandstoffen te winnen, raken andere grondstoffen uitgeput en zijn de zeeën leeggevist. "Een duizelingwekkende opgave", stelt Tukker.

Op de lange termijn redenerend is het probleem al helemaal niet te missen. Stel dat de wereldeconomie de komende 35 jaar met 7 procent per jaar groeit, vorige eeuw een gebruikelijk percentage. Daarbij neem je het uitgangspunt dat de economische groei niet meer grondstoffen mag kosten, ontkoppeling in jargon. De economie is in die 35 jaar tien keer zo groot geworden. Per euro zou de behoefte aan materialen dan tien keer zo klein moeten zijn, om de planeet niet uit te putten. "Over honderd jaar liggen die verhoudingen nog dramatischer. Dan is de economie duizend keer zo groot, en moet je materiaalgebruik per euro een factor duizend minder zijn", rekent de hoogleraar voor in zijn oratie.

De mooie beloftes

En daar komt de circulaire economie om de hoek kijken. Als nu alle materialen opnieuw te gebruiken zijn, in kringlopen allemaal weer terugvloeien in het productieproces, dan is het probleem opgelost. In de meest ideale opvatting zijn er twee volledig gescheiden cirkels: de natuurlijke en de technische. De natuurlijke bestaat uit 'nutriënten', alle stoffen die in de natuur voorkomen. De technische uit door mensen gemaakte materialen, zoals het frame van een stoel. De kunst is alles zo te produceren dat alle grondstoffen weer zijn terug te winnen, opnieuw te gebruiken of biologisch afbreekbaar zijn. Al die processen zouden moeten werken op zonne-energie, en voilá: de bomen kunnen eeuwig tot in de hemel groeien. Deze filosofie is de basis van de cradle-to-cradle-gedachte, van wieg tot wieg, die begin deze eeuw door William McDonough en Michael Braungart is gelanceerd. 'Afval bestaat niet', is hun leus. 'Afval is voedsel.'

In werkelijkheid kan het nooit zo mooi worden, werpt hoogleraar Tukker tegen. De helft van wat mensen verbruiken is nu helemaal niet circulair, constateert hij. "Bijna 20 procent van ons materiaalgebruik bestaat uit fossiele energie: kolen, olie en gas. En dat verbranden we nu eenmaal." Daarnaast bestaat 30 procent uit voedsel. "We eten ons voedsel nu een keer op." Bovendien gooien de wetten van de thermodynamica roet in het eten. Een perpetuum mobile kan eenvoudigweg niet bestaan. Er is altijd weer energie nodig om grondstoffen terug te winnen.

Niet alleen Tukker, ook andere academici laten zich kritisch uit nu de circulaire economie door politiek en bedrijfsleven enthousiast gepropageerd wordt. "In de huidige wereld is de uitspraak 'afval bestaat niet' niet alleen onwaar, maar ook een grove overschatting van de reële mogelijkheden om deze in de toekomst waar te maken", schreven de wetenschappers Reinier de Man en Han Brezet onlangs in Tijdschrift Milieu. Ze begrijpen het wel. Het klinkt 'veel aantrekkelijker dan de sombere verhalen over grenzen aan de groei en conflicten tussen ecologie en economie'. Maar reëel is het niet. Beleidsmakers zouden niet moeten voorspiegelen dat de economie lustig kan doorgroeien, mits we allemaal 'circulair' gaan, stellen De Man en Brezet. "Economische groei is meestal niet goed voor de natuur en dat blijft vooralsnog zo."

De realistische benadering

Maar weer over laten waaien dan, deze nieuwste duurzame hype? Dat betogen de wetenschappers ook weer niet. Erken wel dat elke economie een fysieke basis heeft, spullen maakt en verbruikt, stelt hoogleraar Tukker. Hij haalt onderzoek aan waarin het materiaalgebruik van zo'n 250 producten en, ogenschijnlijk, immateriële diensten helemaal is uitgeplozen. Dan blijkt dat de verschillen verrassend klein zijn. "Dus: hoe je je geld ook uitgeeft, je gebruikt onherroepelijk materiaal." Voortdurende economische groei zal daarom altijd ergens gaan knellen, het tempo van groei zal vroeg of laat afvlakken. Met dat in het achterhoofd valt er wel degelijk nog van alles te winnen. Neem het voedsel, geeft Tukker een voorbeeld. "Het lijkt ongelooflijk, maar over de hele voedselketen gerekend gooien we wereldwijd ruim 30 procent van het geoogste materiaal weg." Van de oogst op de akker, tot de vuilnisbak van de consument.

Niet in elke sector is nog zulk laaghangend fruit te plukken. In de consumentenelektronica hebben milieukundigen zelfs aangetoond dat terugwinnen en opnieuw gebruiken van grondstoffen schadelijker is voor het milieu dan weggooien en een nieuw product maken. Het is niet altijd wat het lijkt als alles wordt meegerekend: van energie die nodig is voor terugwinnen en weer opnieuw gebruiken tot transport van oude apparaten.

Een andere valkuil waar critici op wijzen is dat het woord 'minder' kennelijk niet mag vallen. Terwijl, als de mensheid de planeet niet helemaal leeg wil roven, er toch echt vraagtekens nodig zijn of alle producten en diensten die er nu zijn, wel echt nodig zijn, betoogt milieukundige De Man. Er is, wil De Man zeggen, geen gemakkelijke weg naar een groeiende economie met een kleinere ecologische voetafdruk. Beleidsmakers kunnen beter bedenken dat de overheid zelf een cruciale rol speelt. De overheid begint dat wel te zien.

Zo lanceerde de Europese Commissie eind vorig jaar een circulair programma onder de noemer 'Closing the loop', de cirkel sluiten. Wat nog ontbreekt zijn harde doelstellingen, zien milieukundigen en bedrijven die hierin voorop willen lopen. Zo is er nog geen krachtig Europees beleid om het storten van afval tegen te gaan. Harde doelstellingen voor recycling van waardevolle grondstoffen zijn er niet.

Nederland loopt in Europa wel voorop, constateert de Ser. Het is afgelopen half jaar, waarin het EU-voorzitterschap is benut om de circulaire economie aan de man te brengen, veelvuldig opgemerkt. Nederland staat inderdaad in de top van de afvallijstjes. Een relatief groot deel van het afval wordt gerecycled of als grondstof voor energie gebruikt. Dat biedt economische kansen, denkt de Ser. Nederland kan die kennis vermarkten of afval importeren en hier verwerken. Een kleinere afhankelijkheid van grondstoffen maakt de economie daarnaast robuuster en meer concurrerend.

De raad pleit in het vorige week afgegeven advies voor 'een ambitieuze transitieagenda'. Gemakkelijk is het niet, ziet ook de Ser. Er is 'een lange adem nodig', verwoordde voorzitter Mariëtte Hamer het.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden