De lange, hobbelige weg naar ontwikkeling in Zuid-Afrika

Beeld Bram Lammers

Het ANC kiest de komende dagen een opvolger van de huidige partijleider en president Jacob Zuma, die zeer impopulair is. Zelfs in traditionele ANC-bolwerken moet de regeringspartij op haar tellen passen.

De onverharde weg die naar het dorp van Clara Masinga (67) leidt, lijkt meer op een drooggevallen, rotsige rivierbedding dan op een doorgaande autoroute. Puntige keien glimmen door de motregen in de bruinoranje modder. Rijden betekent op deze weg: schudden, wankelen, klappen opvangen en hopen dat de banden het houden. De route veronderstelt secuur navigeren tussen onbegaanbare stukken door: heuvel op en heuvel af, de ene keer de pas afgesneden door een aantal koeien, de andere keer door de diepe geulen die nachtelijke onweersbuien hebben getrokken.

Mama Clara, zoals de buren Masinga liefkozend noemen, laat het dorpscentrum zien dat zij leidt in Kgautswane, een gehucht in Limpopo, de noordelijkste provincie van Zuid-Afrika. Het centrum huist in een zeecontainer die Masinga twee decennia geleden met hulp van private sponsors naar het dorp wist te halen. Thuis, op steenworp afstand, heeft ze trots een foto van zichzelf met ex-president Thabo Mbeki aan de muur hangen: de opvolger van Nelson Mandela en voorganger van Jacob Zuma.

Uiterst impopulair

De uiterst impopulaire Zuma treedt volgende week af als ANC-partijleider. Een belangrijk moment voor de regeringspartij, al blijft Zuma voorlopig nog president van het land; pas over anderhalf jaar zijn er parlementsverkiezingen. Maar wie Zuma opvolgt als partijleider zal de komende tijd de nieuwe koers van het ANC uitstippelen en de president waarschijnlijk al snel overvleugelen. Veel Zuid-Afrikanen kijken daarnaar uit. Want Zuma staat voor corruptieschandalen, lage economische groei, recordwerkloosheid en een staatsschuld die steeds verder aanzwelt.

Plattelandsgemeente Greater Tubatse, waartoe Kgautswane behoort, is van oudsher een ANC-bolwerk. Dat de regio volgens de Good Governance Africa (GGA) Index een van de vijf slechtst bestuurde gemeenten van het land is, doet daar niets aan af. Het ANC blijft nu eenmaal de organisatie van Mandela, die de zwarte bevolking begin jaren negentig van de racistische apartheidsonderdrukking bevrijdde. Alle inwoners van Kgautswane zijn zwart.

Vooral activiteiten voor ouderen

Mama Clara organiseert in haar dorpscentrum vooral activiteiten voor ouderen: Bijbel lezen, gedichten schrijven, mythes vertellen. "Alle jongeren die hun middelbare school afmaken, trekken naar de stad", verzucht ze. "Daar zijn de universiteiten en de banen." Ze praat langzaam. "Ik spreek pas sinds eind jaren negentig Engels", legt ze uit, om vervolgens op te sommen welke talen ze beter beheerst: Sepedi, siSwati, Xitsonga, isiZulu, Afrikaans. "Tijdens de apartheid hadden we niets aan Engels", zegt ze. "Als je niet in het Afrikaans bestelde, werd je onherroepelijk de winkels uitgejaagd."

De jongeren die zonder diploma achterblijven, verdoen hun leven vaak met drinken en wiet, moppert Mama Clara. Er is rond Kgautswane nauwelijks werk te vinden. "En met die slecht begaanbare weg wonen we geïsoleerd", zegt ze. "Dat maakt het lastig om elders aan de slag te gaan of om een bedrijfje te beginnen. De overheid moet die weg verbeteren. Anders wordt het hier nooit wat."

Taxichauffeur

Uitgerekend op die weg verdient de 20-jarige Romeo Phako in zijn schoolvakanties wat bij. Hij is de trotse bezitter van een tweedehandsbakkie, het model auto dat in de rest van de wereld een pick-up heet. Gekregen van zijn relatief welvarende vader. Met de wagen rijdt hij op vrije dagen als goedkope taxichauffeur een à twee keer naar Burgersfort en terug, de grootste plaats in Greater Tubatse, met een lading passagiers in de achterbak. Nagenoeg niemand in Kgautswane heeft eigen vervoer, en Burgersfort is niet te belopen: eerst tien kilometer op de onverharde weg en dan nog dertig kilometer over asfalt.

Romeo doet volgend jaar eindexamen. Hij wil boer worden, vertelt hij. Zijn plan: een eigen stuk land bemachtigen en daar een kleinschalig boerenbedrijfje op beginnen. Hij is onder zijn vrienden de enige die in de regio wil blijven. De stad trekt hem niet, evenmin als de drank en drugs waarover Mama Clara mopperde. Hij woont, samen met zijn ouders, twee zusjes en broertje, bij Masinga om de hoek. Een hecht gezin als dat van Romeo is verre van de norm in Zuid-Afrika. Slechts 29 procent van alle zwarte Zuid-Afrikaanse kinderen woont met beide ouders in één huis. Zeker het platteland kent veel gebroken gezinnen. Er heerst armoede. Hiv en aids vormen er vaak nog een dodelijk gevaar. Het is een plek waar alle corruptieschandalen rond Zuma weliswaar de nodige verontwaardiging oproepen, maar waar uiteindelijk toch ook gewoon meer urgente problemen bestaan. Het ANC mag in de steden onder Zuma veel aanhang hebben verloren, de partij bleef redelijk stabiel in regio's als Greater Tubatse, hoe dramatisch bestuurd ook. Van de GGA Index heeft juist daar nooit iemand gehoord.

Bij zijn vader

Als Romeo een rit naar Burgerfort heeft en hij rond het middaguur aankomt, gaat hij altijd even bij zijn vader langs. Abram Phako (46) werkt bij de Toyota-garage in het snel groeiende stadje, dat is omringd door chroom-, platina- en goudmijnen in de vallei van de Spekboomrivier. Het is er tegen de valleiheuvels aangebouwd, als een langgerekt lint rond de centrale weg.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Abram Phako en zijn 20-jarige zoon Romeo, die als enige van zijn vrienden in de regio wil blijven, lunchen bij Galito's in Burgersfort . Beeld Bram Lammers

Vader en zoon lunchen op dat soort dagen samen. Vandaag zitten ze bij Galito's, een sobere variant op de KFC. Zuid-Afrikaanse plekken als Burgersfort kennen alleen fastfoodtenten. Het terras grenst aan de parkeerplaats van een uit bruingele baksteen opgetrokken, sfeerloos winkelcentrum. Veel zijstraten brokkelen af naarmate ze verder van de hoofdweg af voeren: ze laten enorme gaten vallen of gaan simpelweg over in onverharde paden. Overal klinkt lawaai uit autowerkplaatsen. Taxibusjes scheuren zonder ontzag voor ook maar iemands leven over onoverzichtelijke kruisingen. Burgersfort is geen fijne plek, geeft Abram toe. Zelf houdt hij meer van Kgautswane: stil, veilig en prachtig qua natuur.

Uitgerekend die schoonheid

Uitgerekend die schoonheid is wel de reden dat de weg naar het dorp zo slecht is. Elke dag hobbelt Abram erover naar zijn werk; het forenzen kost hem eindeloos veel tijd. In Greater Tubatse investeren vooral mijnenbedrijven in infrastructuur, legt Abram uit, niet de ANC-overheid. En het rustieke Kgautswane heeft geen mijn. "De overheid beloofde in 2010 dat ze de weg zou verbeteren. Elke drie jaar een deel. Maar na het eerste stuk wachten we al jaren op het vervolg. De regering luistert pas naar je als er geweld dreigt. Als je in alle rust iets aankaart, zoals wij dat doen met onze weg, gebeurt er nooit iets. Je moet eerst rellen."

Abram is niet agressief voor te stellen. De lach is niet van zijn gezicht te slaan. Anders dan zijn smalle, spitsige zoon, oogt hij gedrongen, met een buikje. Hij draagt fier een speldje van zijn kerk op zijn lichtblauwe Toyota-overhemd. Hij verkoopt al zeven jaar auto's. Daarvoor had hij allerlei andere baantjes: in de mijnen en bij restaurants in het 350 kilometer verderop gelegen Johannesburg.

Hij laat wat foto's zien van het liefdadigheidswerk dat hij verricht rond Kgautswane. Als man met een baan bij een garage in de stad is hij een stuk rijker dan zijn buren. Op de eerste foto deelt hij schoenen uit aan leden van het zangkoor in het dorp. "Ze hebben zelf geen geld voor schoeisel", verklaart hij. Op een tweede plaatje voorziet hij de lagere school van pallets toiletpapier. Daarvoor heeft de school geen geld.

Cyril Ramaphosa

Romeo verorbert intussen twee kippepoten. Een voortdurende stroom winkelende Zuid-Afrikanen trekt langs, veelal moeders met drie of vier kinderen, de baby's met doeken op het lijf geknoopt, en zware boodschappentassen in de hand. Abram blijft positief over de toekomst. Ooit komt er een prachtige weg naar Kgautswane en zal iedereen zijn eigen toiletpapier kunnen betalen. Maar hij merkt wel dat zelfs in Greater Tubatse het ANC langzaamaan een beetje op zijn tellen moet passen. "Door alle verhalen over corruptie zijn veel mensen wel wat gaan twijfelen", bekent hij. "We hopen dat vicepresident Cyril Ramaphosa de strijd om het partijleiderschap wint. Want dan gaat er vast iets veranderen binnen het ANC. En als politic minder geld stelen, blijft er meer over om in onze dorpen en wegen te investeren."

De andere belangrijke kandidaat, Nkosazana Dlamini-Zuma, ex-vrouw van president Zuma, zal de corruptiestructuren veelal in tact laten, vreest Abram. Bovendien is zij, net als Zuma, een Zulu uit het zuiden van het land. "En de eerste twee presidenten, Mandela en Mbeki, waren Xhosa's, ook al uit het zuiden", legt hij uit. "Ramaphosa is een Venda en komt uit onze provincie Limpopo. Het is tijd dat iemand uit het noorden eens de leiding over het ANC krijgt."

''Ramaphosa gaat winnen'' 

Romeo knikt instemmend. "Ramaphosa gaat winnen", verzekert hij. "En dan stem ik bij de verkiezingen over anderhalf jaar absoluut op het ANC." Maar wat als Dlamini-Zuma wint? Romeo lijkt even te twijfelen. "Tja, dan stem ik nog steeds ANC", zegt hij uiteindelijk. "Alleen wel minder enthousiast. Maar het ANC heeft nu eenmaal mijn ouders bevrijd. De partij heeft ervoor gezorgd dat ik gratis naar school kan en zonder te betalen naar de kliniek als ik ziek ben. Ik zal altijd ANC stemmen."

Toch verwacht ook Romeo in de toekomst wel degelijk wat meer van de partij. "We hebben een groot gebrek aan loodgieters, elektriciens en timmermannen", geeft hij als voorbeeld. "Als ik eenmaal boer ben, zal ik behoefte hebben aan zulke vakmensen. De overheid moet meer van hen gaan opleiden in deze regio." Hij zucht. "En die weg, hè, die moet ook eindelijk echt eens worden opgeknapt."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld REUTERS

Tien jaar Zuma: crisis en corruptieschandalen

Het ANC koos Jacob Zuma in 2007 tot partijleider, maar hij werd pas na de verkiezingen van 2009 president. De timing was ongelukkig. De wereld verkeerde in een diepe economische crisis. Maar Zuma wist Zuid-Afrika daar vervolgens nooit meer echt uit te trekken. De werkloosheid steeg en de overheidsuitgaven explodeerden onder zijn bewind, waardoor internationale kredietbeoordelaars Zuid-Afrika afwaardeerden tot junkstatus. Dit jaar kwam het land zelfs kort in een economische recessie terecht.

Corruptieschandalen kwamen daar nog bij. Zuma hingen al voor zijn presidentschap ruim 700 corruptieaanklachten boven het hoofd, stammend uit de periode van zijn vicepresidentschap begin deze eeuw. Daar kwam het Nkandla-schandaal bij: Zuma gebruikte belastinggeld om zijn privéhuis te verbouwen en weigerde dit lange tijd terug te betalen. Meer recentelijk trok vooral zijn relatie met zakenfamilie Gupta de aandacht. Die zou, via Zuma, de Zuid-Afrikaanse regering in haar greep hebben en allerlei lucratieve overheidsaanbestedingen naar hun bedrijven hebben geloodst.

Het maakt Zuma tot een zeer impopulaire president. Een grote meerderheid van de Zuid-Afrikanen wil liever vandaag dan morgen van hem af.

Lees ook: Zuid-Afrikaanse economie vaart wel bij zijn witte 'Zuidas', maar de welvaartskloof blijft

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden