De landbouw

We leven in een nieuw tijdperk, maar we beseffen het niet. De hele geschiedenis van de mensheid was een gevecht tegen de honger. Nu gaan we in de late namiddag even naar de supermarkt - wat zullen we vanavond eten? - en lopen langs de schappen vol vlees, vis en kip, een weelderige uitstalling van groente en fruit, een keur aan tomaten, sinaasappels uit Spanje, eetrijpe mango's uit Burkina Faso. De supermarkt is een paradijs.

De nomadische oertijd was geen paradijs. Tweehonderdduizend jaar jagen en verzamelen in de vrije natuur. Honger. Kou. Ziekte. Het leven was rauw en kort.

Toen kwam de landbouw, zo'n tienduizend jaar geleden. De stap van verzamelen naar planten. Het eerste graan. Sikkel en mes. Een haakploeg - een houten as met een kromme ijzeren haak die de grond loswoelt. Het was nog een lange weg, via Oudheid en Middeleeuwen, naar beheersing van de natuur, naar de agribusiness van onze tijd.

Aan het eind van de Middeleeuwen leidde het merendeel van de Europeanen nog altijd een boerenbestaan. Het was geen beroep, het was een manier om te overleven. De gewassen werden bedreigd door ziekten en plagen en door de grillen van het weer, de veestapels werden geteisterd door veeziektes en al die middeleeuwse boerenmensen hadden tegen dit alles nauwelijks verweer. Ondervoeding was normaal. Hongersnood was nooit ver weg.

De grote doorbraak was kunstmest. Vanaf de vroegste tijden was dierlijke mest gebruikt. Nu leerden we om zelf mest te maken. In het laboratorium. Het gaat om stikstof, een reukloos en kleurloos gas, dat bijna tachtig procent van de dampkring uitmaakt en dat in de achttiende eeuw bekend werd in de chemie. Stikstof helpt planten groeien. In dierlijke mest zit echter weinig stikstof.

Het probleem: hoe bind je dit gas? De Duitse chemicus Fritz Haber lukte het in 1909 om van stikstof en waterstof ammoniak te maken. Maar het lukte alleen in kleine hoeveelheden.

Tweede probleem: hoe produceer je veel ammoniak? Zijn collega Carl Bosch slaagde er na meer dan twintigduizend proeven in om reactors te ontwikkelen die de hoge druk en temperatuur van dit proces aankonden en zo ammoniak te synthetiseren op industriële schaal.

Dit Haber-Boschprocédé maakte kunstmest beschikbaar en goedkoop en al snel werd deze nieuwe mest overal ter wereld gebruikt.

Volgens de Canadese wetenschapper Vaclav Smil had twee vijfde van de huidige wereldbevolking niet bestaan zonder deze uitvinding van de twee chemici van BASF.

Zo kwam de mest uit het laboratorium, de kunstmest, die samen met de wetenschappelijke gewasveredeling zorgde voor een ongehoorde verhoging van de voedselproductie. En niet te vergeten: de mechanisering. Honderdvijftig jaar geleden waren vijfentwintig landarbeiders een hele dag bezig om een ton graan te oogsten en te dorsen. Met een combine doet één man dat nu in zes minuten. Een stijging van de productiviteit met een factor 2000.

Voor het eerst in de lange geschiedenis van de landbouw gaat deze stijging gepaard met een gigantische daling van de arbeid. De boer zit op de combine. De anderen werken in de stad.

We waren nomaden, we waren boeren - en nu beleven we de overgang van de natuur naar de stad.

Jan Bieleman: Boeren in Nederland (2008); Johan Norberg: Vooruitgang, Tien redenen om naar de toekomst uit te kijken (2016); Vaclav Smil: Enriching the Earth, Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production (2001).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden