De landbouw in Zimbabwe is nog altijd kapot en geld om te repareren is er niet

Een landbouwbedrijf nabij Harare, de hoofdstad van Zimbabwe. Beeld Getty Images

Onder Mugabe werden veel witte boeren onteigend. Het nieuwe regime wil de sector nu herstellen.

Als Alex Goosen (63) de kans kreeg, zou hij direct weer als boer beginnen. Hij zegt het in het kantoor naast zijn vleesverwerkingsfabriek in Bulawayo, Zimbabwe's tweede stad, in de agrarische regio Matabeleland. "Maar", voegt hij er half grappend aan toe, "zeg het niet tegen mijn vrouw. Die krijgt alleen al bij het idee een hartverzakking."

Goosen is een paradoxale man. Hij komt er openlijk voor uit dat hij in de jaren zeventig voor het Rhodesische leger vocht, het leger van het racistische witte minderheidsregime van Ian Smith. Maar tegelijkertijd heeft hij bijvoorbeeld wel de moeite genomen Ndebele te leren, de taal van zijn zwarte werknemers, om beter met hen te kunnen communiceren. En zijn werknemers waarderen hem zichtbaar.

"Ik heb dan ook niemands land gestolen", buldert hij. Goosen is een luidruchtige, zwaargebouwde man. "Ik kocht mijn eerste boerderij in 1983, helemaal legaal, en bouwde daarna een landbouwimperium op."

Nou ja, helemáál volgens het boekje ging dat ook weer niet, geeft hij even later toe met een bijna ondeugende grijns. Hij vond op zijn boerderij goud onder de grond en begon dat naar Zuid-Afrika te smokkelen, waar hij er vanwege de apartheidsboycot de dubbele prijs voor kreeg.

Tijdens Gukurahundi, de massamoord van Mugabe op de Ndebele-bevolking in Matabeleland, kocht Goosen met zijn goudopbrengsten zestien boerderijen op. "Veel boeren vertrokken vanwege het geweld. En er heerste droogte." Gukurahundi kostte tussen 1983 en 1987 aan 20.000 mensen het leven.

Leegroof

Zelf was Goosen gehard door zijn tijd in het leger. In 2005 ging het echter mis. Goosens boerderijen werden doelwit van de beruchte, gewelddadige aanvallen op boerenbedrijven van witte Zimbabwanen aan het begin van de eeuw. Hij raakte zijn grond, 6000 runderen, landbouwapparatuur en schuren kwijt. De politie sloot hem op, terwijl alles werd leeggeroofd. "Mijn vrouw wist alleen een paar huismeubels te redden."

Van zijn miljoenenbedrijf was in één klap nauwelijks nog iets over: alleen de vleesverwerkingsfabriek, die hij in 2003 had gekocht om in de stad iets achter de hand te hebben. Hij had de bui zien hangen. Nu laat hij trots zijn worstmachines zien. Aan het einde van de kille hal staan werknemers een berg kippenpoten in zakken te laden. Een koelwagen staat voor.

"We hebben verkooppunten door heel het land", vertelt Goosen. "Met een boerderij zou ik mezelf kunnen bevoorraden."

Alex Goosen, ex-boer en directeur van een vleesverwerkingsfabriek. Beeld Niels Posthumus

Hij hoopt nog steeds op enige compensatie voor wat hem is afgenomen. "Daarmee zou ik land kunnen pachten van iemand die dat na de herverdeling van de overheid kreeg toegewezen, maar niet weet hoe hij het moet bewerken. Zimbabwe kan gemakkelijk opnieuw de voedselschuur van Afrika worden, net als vroeger. Als we maar weer kundige boeren op het land krijgen."

Hij kijkt streng. "Nee, daar bedoel ik niet witte boeren mee. Een witte boer is niet per se een goede, een zwarte niet automatisch een slechte."

Van financiële compensatie zal echter voorlopig geen sprake zijn, denkt Ben Gilpin van de Commercial Farmers Union in hoofdstad Harare. Daar heeft de failliete Zimbabwaanse overheid het geld niet voor. "Maar alle politieke partijen hebben de afgelopen weken in hun verkiezingscampagnes erkend dat het essentieel is de problemen in de landbouwsector op te lossen", zegt hij voorzichtig opgetogen.

Ook Zanu-PF van president Emmerson Mnangagwa, die de verkiezingen van 30 juli won. "De nieuwe regering beseft dus dat ons landbouwsysteem kapot is en dringend moet worden gerepareerd."

Eigendomsrecht

Heetste hangijzer is het eigendomsrecht. De boerderijen die Mugabe's regering confisqueerde zijn daarna niet aan de nieuwe zwarte boeren geschonken als eigendom, maar veelal via de staat voor 99 jaar aan hen verpacht. Het land is daardoor niet geschikt als onderpand, waardoor boeren nauwelijks geld kunnen lenen om te investeren in hun bedrijf.

"Daar komt nog bij dat veel boerderijen rigoureus zijn opgedeeld in bijvoorbeeld vijf delen", zegt Gilpin. "De een heeft het stuwmeertje, de ander het woonhuis, de derde de tractor. En de nieuwe boeren zijn niet per definitie vrienden die goed samenwerken."

Maar zelfs als een boer wél eigendomsrechten heeft is het lastig , verzekert Dumisani Nyoni (37). Hij is zwart, maar hij verkreeg zijn boerenbedrijf, dat hij samen met zijn broer leidt, niet via Mugabe's landherverdeling. Zijn ouders kochten het begin jaren negentig.

"Wij hebben eigendomsrecht, maar doordat er in Zimbabwe een ernstig tekort aan cash geld bestaat, is het alsnog moeilijk een langdurige lening bij de bank te krijgen", legt hij uit. "De meeste leningen moet je binnen één jaar alweer aflossen. En wij zijn veehouders: de investering in een nieuwe stier bijvoorbeeld betaalt zich pas over een periode van vijf jaar uit."

Om meer cashflow te creëren verbouwt Nyoni nu ook aardappelen, uien en tomaten. Al is het droge klimaat in Matabeleland daar eigenlijk ongeschikt voor. "Maar doordat het elk seizoen direct inkomsten oplevert, helpt het kortlopende leningen af te betalen."

Het oplossen van het monetaire tekort is volgens Nyoni cruciaal. "We moeten zorgen dat de economische sancties verdwijnen, dat er meer geld naar Zimbabwe vloeit. Als we de financiën binnen de landbouw op orde krijgen, sta je versteld van de resultaten over vijf jaar. Er is veel potentieel. Maar geld is als bloed: zonder bloed functioneert het lichaam niet."

Charmeoffensief

Om investeringen aan te trekken, begon president Mnangagwa, nadat zijn voorganger Mugabe in november werd afgezet, een charmeoffensief richting het Westen. Onderdeel was de teruggave van land aan een witte boer. Het maakte weinig indruk op Gilpin en Goosen.

"Een goedkope mediastunt", moppert de laatste. "Het ging om één boer en een piepklein stukje land." Zo'n 600 witte boeren zijn nog actief in Zimbabwe, slechts de helft daarvan op eigen land. Het aandeel van de landbouw in het Zimbabwaanse bnp is teruggelopen van 22 procent in de tweede helft jaren negentig tot 11 procent nu. En nu regeringspartij Zanu-PF opnieuw de verkiezingen heeft gewonnen verandert er niets, vreest Goosen.

"Mnangagwa benoemde in november nog gewoon Obert Mpofu als zijn minister van binnenlandse zaken", legt Goosen uit. "Die man heeft eigenhandig de meeste van mijn boerderijen geroofd! Met zulke dieven aan de macht wordt het nooit beter."

Lees ook:

De economische ruïnes na 37 jaar Mugabe

Zal president Emmerson Mnangagwa de economische ruïnes die zijn voorganger Robert Mugabe achterliet kunnen restaureren?

Satire in Zimbabwe: 'Mugabe was de ultieme droom voor elke satiricus'

Sinds de afzetting van Mugabe lijkt het land vrijer. Satiricus Samm Farai Monro doet er zijn voordeel mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden