De laatste Poolreizigster

interview| Haar pincode? Haar inlogcodes? Allemaal vergeten bij thuiskomst van haar poolexpedities. Op die nietigmakende, weidse ijsvlakte telt alleen overleven. Dat de vlakte nu zelf ten onder gaat, mag de mensheid niet ontgaan, vindt Bernice Notenboom. 'Halve maatregelen werken niet. IJs is er, of het is er niet.'

Bernice Notenboom (1962) is de laatste die op eigen kracht van de Noordpool naar het Canadese vasteland reisde. Ze wilde vijftig dagen over haar Arctic March doen. Ze haalde het niet. Op 188 kilometer voor het eindpunt moest ze van het ijs worden gehaald. De 800 kilometer tussen Noordpool en Canada kan nu niet meer op skies worden overbrugd. De condities zijn te onzeker. Klimaatverandering heeft de dikke ijskap in de Noordelijke IJszee te zeer aangetast.

Ze kan er nog steeds niet makkelijk over praten, dat moment waarop voorjaar 2014 het besluit viel om de expeditie te staken. Natte ogen. "Toen wij daar werden geëvacueerd, realiseerde ik me dat zo'n tocht nooit meer mogelijk zal zijn. Ik ben geen poolreizigster meer, het vak is uitgestorven. Ik kan daar emotioneel over worden, ja. Het is onmacht. We weten heel goed wat er gebeurt, maar we kijken de andere kant op."

Ze zag door de jaren heen het weer veranderen op de negen ijsexpedities die ze ondernam. "De luchtdruksystemen zijn verschoven. Het was altijd prachtig weer op de Noordpool, bitterkoude nachten, stralende zon overdag. Dat is totaal veranderd. Het sneeuwt nu vaak overdag, de luchten zijn grijs en grauw, het waait harder, de temperaturen zijn veel hoger. Boven Groenland liggen nu bijna permanent gebieden van hoge luchtdruk, daarom smelt het ijs zo hard daar. En voor de kust van Rusland en Alaska zie je veel éénjarig ijs, ijs dat elk jaar smelt. Goed poolijs moet vier- of vijfjarig zijn."

Lang riep ze: het is al vijf voor twaalf geweest, we moeten iets doen aan de opwarming. Maar nu is het keerpunt voorbij, zegt Bernice Notenboom. "Ik zie niet hoe we serieuze klimaateffecten nog op tijd kunnen voorkomen in het Arctische gebied. Het proces is in volle gang. Ik denk dat we er verstandig aan doen ons nu te richten op de voorbereiding op de ernstige gevolgen van opwarming. Hoe passen we ons aan aan de nieuwe situatie? Dat weten we nog lang niet. We hebben straks een nieuwe oceaan, de Arctische oceaan. Laten we onszelf niet wijsmaken dat we dit proces nog kunnen tegenhouden. Het gaat nu om overleven. We zijn domweg vergeten om voor onze planeet te zorgen."

Oef. Somber verhaal. De herfstzon prikt nog pittig op het terras in haar woonplaats Noordwijk waar we hebben afgesproken. Een paar honderd meter verderop rollen » » kalme Noordzeegolven het strand op. Hier en daar ligt een badgast vredig te genieten van het prachtige nazomerweer. Het is eind september en zomers warm. De Noordpool is mijlenver van Noordwijk. Maar Bernice Notenboom duwt met haar sombere boodschap moeiteloos een wolk voor de zon.

De 54-jarige Notenboom wil met documentaires, artikelen, interviews, presentaties, gastlessen en toespraken de gevolgen van klimaatverandering overbrengen op een groot publiek. "Wetenschappers slagen daar onvoldoende in", zegt ze. "Ik wil laten zien welke klimaatramp zich op dit moment voltrekt op de meest onherbergzame plekken op de aarde. We hebben geen idee! Bij ijs bestaan er geen halve maatregelen. Het is er. Of het is er niet." Het avontuurlijke van die expeditiereizen trekt kijkers aan, weet ze. "Op die manier kan ik mensen meenemen in de wereld van klimaatverandering."

Afgelopen jaar presenteerde ze haar film 'Sea Blind', over de uitstoot van zeeschepen die steeds noordelijker routes kiezen - omdat het kan. Hun schoorstenen stoten de residuen uit van extreem vervuilende bunkerolie, brandstof van scheepsmotoren. Notenboom kaartte met haar film een milieuprobleem aan dat tot dusver nauwelijks internationale aandacht had gekregen: de extreme vervuiling van het internationale scheepvaartverkeer. Er kwamen Kamervragen en er zijn moties aangenomen waarin wordt aangedrongen op onderzoek binnen de Europese Unie. "Negentig procent van alle goederen die wij consumenten wereldwijd gebruiken, wordt per schip over de oceanen vervoerd. En niemand weet dat dat scheepvaartverkeer gebruikmaakt van extreem schadelijke brandstoffen."

De film wordt op 19 oktober in Brussel vertoond voor een groep Europarlementariërs. Eind deze maand laat Notenboom de film in Londen zien op het hoofdkwartier van de Internationale Maritieme Organisatie, het VN-agentschap dat de vervuiling op wereldzeeën moet beteugelen. Morgen is 'Sea Blind' op de Nederlandse tv (NPO2, 23.00 uur).

Het verhaal van 'Sea Blind' begon in 2014 op het Arctische ijs. "Het was ongeveer bij de 89ste breedtegraad. Ik zag iets zwarts liggen, een paar centimeter groot. Ik heb het opgepakt en in een potje gedaan en het laten analyseren. Het bleek roet, afkomstig van een schip. Op de Groenlandse ijskap had ik al veel meer roet gezien, maar dat was bij de 66ste breedtegraad tussen Canada en Siberië. Dat zijn bekende scheepvaartroutes. Maar hier, bij de 89ste breedtegraad? Zo noordelijk?" De roetregen draagt bij aan het smelten van ijs. "Het ijs op Groenland is op sommige plaatsen bedekt met een grauwe laag."

Kort na die vondst dook ze in de wereld van het zeetransport. "Die smerige bunkerbrandstof wordt jaar in, jaar uit gebruikt. In de zeescheepvaart is het business as usual, de reders - de Grieken maken de dienst uit - zijn buiten het Klimaatakkoord van Parijs gebleven. Voor hen verandert er niets. Waarom laten we dat toe?"

Ze noemt zichzelf klimaatjournaliste, maar is de eerste om toe te geven dat ze moeilijk kan worden gezien als een onafhankelijk boodschapper. Notenboom heeft een standpunt en dat houdt ze niet voor zich. "Maar wat ik doe is geen activisme. Ik ben niet van Greenpeace. Los van mijn eigen mening, wil ik dat klimaatproblemen geagendeerd worden. Ik ben gek op wetenschap, maar wetenschappers brengen de reikwijdte van het probleem niet goed onder woorden. Ze praten in afkortingen, ze zijn niet in staat om in begrijpelijke taal het probleem te schetsen. Die rol heb ik op me genomen. Voor de televisieserie 'Klimaatjagers' heb ik iets van 150 wetenschappers gesproken. Ik heb me erin verdiept. Documentaire-maakster is voor mij wel de meest neutrale term die ik kan bedenken."

Notenboom wordt een avonturier genoemd, die extreme uitdagingen zoekt. Ze wil zo niet gezien worden. "Ik zoek het avontuur niet, ik wil laten zien welke ramp zich voltrekt. We hebben echt geen vijftien of twintig jaar meer om de omslag te maken naar schone bunkerolie en duurzame energiebronnen."

Hoe het begon? "Zestien jaar geleden, ik werkte voor National Public Radio in de VS. Voor een reisprogramma ging ik met inuït mee op een kajak-expeditie in het Canadese Arctische gebied. Ik weet het nog precies, er overkwam me iets. De narwalen, die prachtige Arctische walvissen, de stilte, de lucht, de inheemse bevolking, alles bij elkaar, het was zo puur, zo ongelooflijk anders. Ik dacht, dit moet beschermd worden. Klimaatverandering stond toen nog niet zo op ons netvlies. Ik ben daar verliefd geworden op het ijs."

"Een kantelpunt voor mij was toen ik in 2007 met een groep wetenschappers vast kwam te zitten in het Noordpoolijs. Iedereen daar had zijn eigen verhaal en theorie over de veranderingen in het Noordpoolgebied. Ik dacht, aha, dit is mijn ding. Ik kan de wetenschap helpen door in Jip en Janneke-taal taal te rapporteren over het poolonderzoek."

Wat haar zo raakt in het poolgebied is de grootsheid. "Je wordt nietig. Alles wat je normaal doet, is daar niet meer relevant. Daar gaat het erom dat je geen fout maakt, één fout kan je noodlottig worden. Zit de tent goed vast? Als je tent wegwaait, ben je verloren. Je mag niet zweten, want als je daardoor bevriest, kun je doodgaan. Alles moet kloppen. Als je daar bent denk je niet meer aan je hypotheek, je pincode en je inlogcodes ben je vergeten als je terugkomt. Het gaat om vier wezenlijke levensvoorwaarden: hoe blijf ik warm, heb ik genoeg drinken en voedsel en ben ik veilig?"

Bernice Notenboom wil nu een film maken over de mysterieuze kant van de Noordpool. Ze heeft alleen nog budget nodig. Een miljoen ongeveer. «

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden