Interview

De laatste oprisping van het communisme

Staand op een tank voor het Witte Huis, het parlement van de Russische Sovjetdeelrepubliek, verklaart president Jeltsin de conservatieve coupplegers op 19 augustus 1991 de oorlog.Beeld anp

Hardliners in de Communistische Partij zagen de perestrojka van Sovjetleider Gorbatsjov niet zitten. 25 jaar geleden pleegden zij een mislukte staatsgreep. Lev Ponomarjov, drijvende kracht achter Democratisch Rusland, blikt terug.

Het verkeer raast als altijd langs de Moskva-rivier. Achter een imposant hekwerk van marmer en gietijzer verrijst, blinkend in de ochtendzon, het Witte Huis, begin jaren negentig nog de zetel van het parlement van de Russische Sovjetrepubliek.

Deze plek is het brandpunt van een couppoging, vandaag precies 25 jaar geleden, door 'ouderwetse' communisten tegen Sovjetleider Michail Gorbatsjov en diens beleid van glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming).

De coupplegers bereikten precies het omgekeerde van wat ze wilden. Hun mislukte staatsgreep leidde ertoe dat in de dagen na 19 augustus 1991 het communistische regime als een kaartenhuis in elkaar stortte. Net als dat in de voorgaande jaren was gebeurd in Oost-Europa. Hier, voor het Witte Huis, verklaarde de pasverkozen Russische president Boris Jeltsin, staand op een tank, de conservatieve coupplegers de oorlog. En hier, op de monumentale trappen, werd de overwinning gevierd met een uitbundig concert onder de titel 'Rock op de barricaden'.

"Dat hek was er toen nog niet", wijst Lev Ponomarjov. "Er kwam een producer naar me toe, hij wilde met bekende muzikanten een popconcert op de trappen van het Witte Huis organiseren en dat hebben we geregeld."

Ponomarjov (nu 75) heeft er in 1991 als parlementariër een kantoor met uitzicht op de dierentuin. Het is er altijd een drukte van belang. Ponomarjov is een drijvende kracht achter de beweging Democratisch Rusland, die Jeltsin heeft geholpen eerst voorzitter van de Opperste Sovjet en later de eerste president van de Russische Federatie te worden. "Ik ben een organisator, dat zit gewoon in me", lacht Ponomarjov, nu actief als de voorman van een mensenrechtenorganisatie.

Verrassing
De couppoging verrast hem net als collega-parlementariërs en journalisten, van wie de meesten op vakantie zijn gegaan in de overtuiging dat er niets bijzonders valt te verwachten tot september, wanneer de ondertekening van een nieuw unieverdrag tussen de deelrepublieken van de Sovjet-Unie op de agenda staat: een poging om de toenemende opstandigheid tegen Moskou - in Georgië, in de Baltische Staten - te beteugelen door de deelrepublieken meer autonomie te geven.

De conservatieven uit de entourage van Gorbatsjov zien niets in dergelijke vernieuwingen zien. Zij grijpen hun kans als hij is afgereisd naar een sanatorium op de Krim. Vicepresident Gennadi Janajev neemt de teugels over, Gorbatsjov wordt 'ziek' verklaard. Een Comité voor de Noodtoestand zal het land besturen.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Lev Ponomarjov, destijds een van de enige anti-communisten in het parlement.Beeld Geert Groot Koerkamp

Zwanenmeer
Ponomarjov is ook op vakantie op de Krim, een kilometer of tien van de plek waar Gorbatsjov en diens gezin verblijven. Als hij op 19 augustus 's morgens de televisie aanzet ziet hij ballet - het Zwanenmeer - in plaats van de reguliere uitzending. "Ik begreep meteen wat er aan de hand was." In nieuwsbulletins tussendoor, en op de radio, werd een verklaring voorgelezen van het Comité voor de Noodtoestand.

Ponomarjov: "Ik belde mijn vrienden in Moskou. Die waren al bezig mensen op te roepen naar het centrum van Moskou te komen, naar het Witte Huis. Ik besloot onmiddellijk naar Moskou te gaan. Ik overlegde met enkele andere parlementsleden, één van hen wilde proberen Gorbatsjov op te zoeken. Een ander verkoos af te wachten wat er verder zou gebeuren."

Eenmaal in Moskou gaat Ponomarjov meteen naar het Witte Huis, waar hij de volgende drie dagen en nachten zal bivakkeren. "Daar organiseerden we de verdediging van het parlementsgebouw, we riepen mensen op zich te verzamelen. Alle communicatie liep via mijn kamer, daar waren veel telefoons, ik zat in de commissie voor informatie. We zetten activisten bij de telefoons en belden naar alle regio's van Rusland, vroegen wat daar gebeurde. Internet was er immers nog niet."

Jeltsin is aanvankelijk tegen een grote demonstratie bij het Witte Huis, zegt Ponomarjov. "Het Comité voor de Noodtoestand had demonstraties verboden en Jeltsin was bang dat ze geweld zouden gebruiken en er slachtoffers zouden vallen. Ik was ervan overtuigd dat ze dat niet zouden doen."

De demonstratie gaat door. "Op weg ernaartoe werden we begeleid door de politie, die was op de hand van onze democratische burgemeester Gavriil Popov. De straten waren leeg en dat was typerend, het gaf aan dat de coupplegers de zaak helemaal niet onder controle hadden. Het was ongeveer net als bij de recente staatsgreep in Turkije."

Wapens
De spanning loopt met het uur op. In de nacht van 20 op 21 augustus verwacht het Jeltsinkamp in het Witte Huis een bestorming door het leger. Ponomarjov: "We verzamelden ons in de zaal van de Opperste Sovjet, waar werd besloten of we de wapens moesten oppakken of niet. Een emotioneel moment. Wie wilde kon een wapen krijgen, die waren er genoeg in het gebouw. Ik zei dat ik dat niet zou doen.

Ik had het gevoel dat ik niet op mensen kon schieten. Bovendien was de massa mensen die was gekomen om ons te beschermen praktisch ongewapend. En wij parlementsleden waren niet gekozen om op anderen te schieten. Ook niet op militairen, als die ons zouden komen arresteren. Die militairen werden immers ook gebruikt."

Lev Ponomarjov voor het Russische Witte Huis.Beeld Geert Groot Koerkamp

Sommige parlementsleden accepteren wel een wapen. Ze houden in de loop van de nacht de wacht op het dak en elders.

Iets verderop, op de Kalinin Pros-pekt, komen tegen de ochtend van 21 augustus drie jonge mannen om. Ze probeerden een militaire kolonne tegen te houden. Het zijn de enige slachtoffers van de couppoging, die daarna in de kiem wordt gesmoord.

Het leger weigert verder geweld te gebruiken, regionale en lokale autoriteiten accepteren het gezag van het Comité voor de Noodtoestand niet. In de nacht van 21 op 22 augustus keert Gorbatsjov terug naar Moskou, de leden van het Comité voor de Noodtoestand worden gearresteerd.

De euforie kent geen grenzen, zo lijkt het. In triomf trekt een grote stoet door de stad, langs de burelen van het Centraal Comité van de Communistische Partij, waar Ponomarjov en zijn collega's de demonstranten met moeite weerhouden van een bestorming. "Achteraf gezien was dat misschien onze fout. Op datzelfde moment waren ze op de binnenplaats van het gebouw geheime documenten aan het verbranden. Maar dat wisten we toen nog niet."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Demonstranten koelen hun woede op een standbeeld van de gehate KGB-oprichter Feliks Dzerzjinski.Beeld anp

Iets verderop, pal voor het hoofdkwartier van de KGB, komen betogers op het idee het standbeeld van Feliks Dzerzjinski omver te halen. De oprichter van de eerste geheime dienst van de Sovjet-Unie staat symbool voor de bloedige terreur die de communisten in zevengtig jaar tegen de eigen bevolking hadden ontketend.

Spontane actie
"Het neerhalen was een spontane actie", zegt Ponomarjov. "De mensen beklommen het beeld. Ze maakten touwen vast, probeerden het standbeeld los te trekken met een vrachtwagen. Ik probeerde dat te stoppen; er konden gewonden vallen. De touwen knapten. Later liet de locoburgemeester een kraan komen. Maar toen ze de kabel vastmaakten aan het hoofd ben ik naar huis gegaan. Ik was drie dagen en nachten op geweest, ik kon nauwelijks nog op mijn benen staan. Dat mooie moment waarop ze het standbeeld oplichtten van de sokkel heb ik niet meer gezien."

De blijdschap is van korte duur. De stroomversnelling waarin het land is terechtgekomen verrast iedereen, Jeltsin niet in de laatste plaats. In tegenstelling tot andere Oostbloklanden komt er in de weken en maanden na de mislukte coup geen zuivering van de voormalige communistische kaders. Jeltsin valt al snel terug op een entourage waarin vrijwel iedereen, net als hijzelf, wortels heeft in de Communistische Partij.

Vuile handen
Ponomarjov, al in de schoolbanken een anti-communist, is een zeldzame uitzondering. Hij krijgt dan ook geen bestuurspost aangeboden. "Achteraf gezien misschien maar goed, want daardoor heb ik ook geen vuile handen gemaakt. Jeltsin had nauwe banden binnen de economische elite, waar wij niemand kenden, en hij steunde meer op hen dan op ons. Een anti-communistisch milieu bestond eenvoudig niet binnen de elite na het eind van de Sovjet-Unie. Jeltsin leunde op andere mensen, en op het leger. Hij begon te manoeuvreren, deed concessies aan de communisten om aan de macht te blijven. Maar hij bleek zwak, hij verloor voor onze ogen steeds meer terrein."

Ponomarjov komt wel aan het hoofd van een parlementaire commissie die de toedracht van de coup moet onderzoeken. De tegenwerking is groot. De commissie wordt vroegtijdig opgeheven, omdat de strijd tussen vernieuwers en conservatieve krachten blijft opspelen.

Dat leidt in 1993 tot snel oplopende spanningen tussen Jeltsin en zijn tegenstanders in het parlement, met als gevolg een bloedige confrontatie tussen demonstranten en ordetroepen met meer dan 140 doden. Jeltsin stuurt tanks naar het parlement dat hij twee jaar eerder nog met zoveel verve verdedigde.

Tsjetsjenië
Het jaar daarop volgt de eerste oorlog in Tsjetsjenië, die tienduizenden burgers het leven kost en die Jeltsin later zijn grootste vergissing noemt. Ponomarjov en andere parlementsleden uit het democratische kamp doen wat ze kunnen om de oorlog te stoppen, ze zoeken contact met de Tsjetsjeense president Doedajev en brengen angstige uren door in de schuilkelders van Grozny. Het mag niet baten. Jeltsins democratische revolutie heeft dan allang de onschuld verloren.

Had het anders kunnen lopen? Ponomarjov kijkt bedenkelijk. "Veel beter had het waarschijnlijk niet kunnen worden. Veel hangt toch af van historische omstandigheden. Die overwinning van de democratische revolutie gebeurde aan de top, in hoofdzaak in Moskou. Het volk was er niet klaar voor, kreeg de vrijheid in de schoot geworpen, zonder strijd te hoeven leveren.

Een snelle conservatieve reactie, tegen de achtergrond van alle economische problemen, was onvermijdelijk. De nieuwe premier Jegor Gajdar had niet voor niets haast zijn privatiseringsprogramma door te voeren. Ik zag hoe de communisten druk uitoefenden. Iedereen vergeet dat de communisten nog sterk waren en dat we de hele tijd op het randje balanceerden, in 1992 en 1993 en ook daarna."

De mislukte coup van 19 augustus 1991

11 maart 1985 Gorbatsjov volgt Tsjernenko op als leider van de Sovjet-Unie. Datzelfde jaar begint hij met zijn aanzet tot ‘perestrojka’ (hervorming).

19 augustus 1991 Conservatieve communisten plegen een couppoging om te voorkomen dat de deelrepublieken van de Sovjet-Unie meer autonomie krijgen.

21-22 augustus 1991 De couppoging is mislukt. Gorbatsjov keert van de Krim, waar hij door de KGB van de buitenwereld was afgesloten, terug naar Moskou.

Sept-dec 1991 De Sovjet-deelrepublieken verklaren zich onafhankelijk.

25 december 1991 Gorbatsjov treedt af. De Sovjet-Unie houdt op te bestaan.

Dronken buien
Zelf denkt Ponomarjov in die augustusdagen van 1991 niet veel over de toekomst van Rusland. "Ik was bezig met het oplossen van concrete problemen. Ik wist dat we op dat moment gedwongen waren Jeltsin te steunen, zelfs al gedroeg hij zich slecht, zelfs al dronk hij. Tweemaal heb ik hem uit zo'n dronken bui moeten halen, in 1991 en in 1993."

Wel is er het besef dat Rusland begin jaren negentig een periode van ongekende vrijheid doormaakt, uniek in de Russische geschiedenis. "Dat gevoel van vrijheid was er zeker", beaamt Ponomarjov. "Maar we hebben gezien hoe het daarna veel slechter is geworden, en al behoorlijk snel. We voelden toen al dat er nog een lange strijd voor ons lag."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden