De Kwetterboom maakt beschaafd kabaal

'De wandversiering' is een wekelijkse serie over kunst in de openbare ruimte. Opdrachtgevers, kunstenaars en gebruikers geven hun mening over projecten in nieuwe gebouwen. Afl. 2: vogelgeluiden bij het verzorgingstehuis.

De stalen mast met vogelkastjes siert de entree sinds de opening van het nieuwe tehuis in mei vorig jaar. Een kleiner exemplaar staat op het binnenhof van de gesloten afdeling voor demente ouderen. De eerste roestrode Kwetterboom is tussen de kiezelstenen geplant naast een stel plastic Blokkerzitjes (was er geen geld meer voor de inrichting van het plein?), de ander tussen de petulia's in een kortgemaaid grasveld.

Elke dag zingen de ingeblikte vogels tussen zonsopkomst en zonsondergang. Rond de hele uren gaan ze er met z'n allen nóg iets harder tegenaan, al haalt hun volume het niet bij het jaarlijkse Pinkpop waar het Limburgse Landgraaf bekend om staat. “Als die concerten worden gegeven, schudt het hele dorp mee. De Kwetterboom maakt veel beschaafder kabaal”, zegt bewoner Wiel Ringens (69).

Als CDA-lid van de provinciale staten was de vroegere rector al vanaf het begin betrokken bij de nieuwbouwplannen voor De Dormig. “Misschien ben ik wel de eerste bewoner hier”, zei hij toendertijd. Een paar maanden na de opening van het verzorgingstehuis moest hij er inderdaad zijn intrek nemen; sinds zijn beide benen zijn geamputeerd, kan hij tijdelijk niet meer thuis wonen.

Voor een kunstproject in De Dormig was veertigduizend gulden gereserveerd. Daar wilde Ringens aanvankelijk graag een carillon voor hebben die de klokken kon laten klingelen op feest- en verjaardagen. “Je moet hier zoveel mogelijk herrie maken, anders maken de mensen niets mee. Ze kunnen nog weinig zelf, omdat ze lichamelijk of geestelijk gehandicapt zijn. Daardoor zijn ze bijna allemaal moeilijk benaderbaar. Met geluid lukt dat soms nog het best.”

Op advies van de projectontwikkelaar nam de bouwcommissie contact op met het praktijkbureau van de Mondriaanstichting in Amsterdam. Dat heeft al jaren ervaring met opdrachten voor beeldende kunst in de openbare ruimte. Bovendien legt het bureau er ongeveer hetzelfde bedrag bovenop. Het tehuis in Landgraaf kon dus iets laten maken voor een ton.

“Wij hebben het idee van de bouwcommissie opgepikt om iets met geluid te doen”, zegt Tom van Gestel van het Praktijkbureau beeldende kunstopdrachten van de Mondriaanstichting. “Anders waren we waarschijnlijk nooit bij Peter Zegveld terechtgekomen.”

Zegveld is bekend van kinderprogramma's voor VPRO-tv en projecten in verschillende kunstvormen. Dit weekeinde geeft hij bijvoorbeeld eigentijdse concerten in een vliegtuighangar in Jeruzalem en vorig jaar liet hij onderwatergeluiden horen in het Amsterdamse Zuiderbad.

Doodskist

Het idee van een carillon sloeg alleen niet bij hem aan. “Voor de helft van het beschikbare bedrag maak je één bel”, zegt hij in zijn Amsterdamse atelier. “Dat werd dus veel te duur. Bovendien denk ik bij een klokkenspel meteen aan de pest, de dood, de kerk en de herinneringen. Het is echt een symbool van de oude tijd. Dan kun je net zo goed een doodskist buiten hangen.”

Van de kunstcommissie kreeg hij de vrijheid om met een ander geluidsbeeld te komen. Met het advies: “De bewoners zijn gemiddeld 85 jaar, houd een beetje rekening met ze.” Hij ging toen bij zijn eigen oma te rade; welke geluiden vond zij prettig om te horen? Anderen vertelden dat hij de mandoline maar beter kon mijden, want daar raken demente bejaarden van in de war. Liever ook geen liedjes uit de kindertijd, want die leiden vaak tot incontinentie.

Peter Zegveld: “Ik zocht een levensopwekkend, blij en toekomstgericht geluid en ik kwam op vogelgekwetter omdat het past bij het nieuwe leven. Als je dat 's morgens hoort, denk je meteen: ik wil m'n bed uit. Misschien lukt dat niet meteen bij alle bewoners van De Dormig, maar toch.”

De kunstenaar onthult met tegenzin hoe het geluid tot stand is gekomen. “Bijna niemand weet het, maar ik ben het zelf. In de studio ben ik gaan zitten uitproberen: roe-koe, oe-hoe, tuut-tuut. Of ik gebruikte een vogelfluitje en draaide de band vervolgens achterstevoren af. Zo kreeg ik het waterhoentje, de koekoek, de mus en de meeuw erop. En de merel, de Hollandse nachtegaal. Maar dat fluitje is van een vriend, want bij mij lukte het niet zo goed. In totaal had ik negen 'kleurtjes'.”

Volgens chefkok John Bertram van het verzorgingstehuis zijn echte vogels gek op de Kwetterboom. Vooral op volle sterkte trekken de geluiden grote zwermen aan. Maar de vogels kunnen niet in de huisjes, want daar zitten de luidsprekers. Die staan weer in verbinding met de processor in het gebouw. Alle tonen zijn voorgeprogrammeerd, maar wel zo vernuftig dat niemand het resultaat van tevoren weet.

Met hulp van de Enkhuizer Almanak heeft Zegveld precies aangegeven hoe laat de zon op- en ondergaat op alle dagen van het jaar. Hij laat de Kwetterboom dus overwerken op de langste dag en sneller stoppen op de kortste dag. In een ander programma heeft hij het percentage geluiden per uur vastgelegd. Zegveld: “Af en toe moet er ook een stilte vallen, anders valt het gekwetter niet meer op.”

Bliksem

Tot nu toe is het nog maar één keer misgegaan met de afstelling. Door een blikseminslag ging de Kwetterboom een keer midden in de nacht tekeer. “Ik hoorde van de beheerder dat de oudjes helemaal van de kaart waren. Ze dachten dat het al dag was.” Sindsdien zit er ook een tijdklok in het brein van de boom.

“Als kunstenaar ben je tot een jaar na oplevering van je project verantwoordelijk voor de makke. Ik schrok wel toen de bliksem insloeg. Gelukkig was er sprake van overmacht, dus hoefde ik de kosten niet te betalen. Maar het gevaar van zo'n regeling is wel, dat je je verantwoordelijkheid de prioriteit geeft waardoor je het experiment niet meer durft aan te gaan en je beperkt tot aangepaste kunst.”

Zegveld heeft met plezier met zijn opdrachtgevers samengewerkt, maar hij voelde zich wel onder druk staan. “Mijn kunstwerk moest onthuld worden tijdens de opening, dus zaten ze steeds te fokken: wanneer is het nou eens af? Ik had er sowieso wel moeite mee dat mijn werk onderdeel werd van een openingsritueel. Het werd een soort lintdoorknipding.”

Tom van Gestel van de Mondriaanstichting kan zich die irritatie wel voorstellen. Maar van oudsher worden beelden juist onthuld bij feestelijke gelegenheden. Bovendien zien mensen die niet iedere dag met kunst bezig zijn zoietsvooral als een cadeau. “Ik heb er niet zoveel op tegen om daar aan toe te geven.”

Zegveld mocht dan gemengde gevoelens over de opening hebben, volgens bewoner Ringens heeft hij diepe indruk gemaakt op de genodigden. In een geleend colbertje stak de kunstenaar een vlammend betoog af: “Als u uw moeder hier komt opzoeken en u hoort de vogeltjes op dit plein, dan denkt u: mijn moeder zit hier goed.”

Zegveld nu: “Ik heb wel een beetje op de sentimenten gespeeld, hè.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden