'De kunst van het twijfelen'

DE ZIN VAN: Mirjam van Veen, kerkhistorica - Een van de personen uit de 16de eeuw die mij heeft gegrepen, is de Franse humanist en theoloog Sebastian Castellio.

Hij steeg ver boven zijn tijd uit. Juist toen het uniform katholieke Europa ophield te bestaan en grote geloofsoorlogen uitbarstten, riep hij op tot religieuze tolerantie. Dwars tegen alle bestaande praktijken in moesten ketters volgens hem niet worden vermoord.

Zijn revolutionaire opvattingen maakten het hem er niet makkelijker op. Eerst leefde hij nog in de beschermde kringen van Calvijn, met wie hij was meegegaan naar Genève. Maar toen onenigheden tussen hem en Calvijn uitmondden in een ruzie, moest hij de stad verlaten. Hij trok naar Bazel in het huidige Zwitserland, een vrijheidsplek waar Erasmus is overleden.

Daar schreef hij een boek dat mij heeft gefascineerd, over het middel tot religieuze tolerantie. Volgens Castellio moet je je geloof niet in beton gieten, zoals Calvijn en anderen wel deden. Iedereen was in die tijd hard op zoek naar een ankerpunt. Verschillende kerken deden hun uiterste best zo'n zekerheid te bieden. Maar volgens Castellio moest dat juist anders. Zijn vermeende uitweg uit alle religieuze conflicten werd de titel van zijn boek: 'Over de kunst van het twijfelen'.

Twijfel is de enige opening tot een gesprek, beschrijft Castellio. Wie dat niet doet, houdt wellicht vast aan onjuiste opvattingen en te snelle oordelen. Zolang je niet zeker weet dat je gelijk hebt, moet je dus niemand veroordelen. Ik vind deze twijfelende levenshouding het nastreven waard. In het dagelijks leven probeer ik ook zoveel mogelijk open te staan voor opvattingen die anders zijn dan de mijne. Dat doe ik bijvoorbeeld in gesprekken met orthodoxen of moslims aan de theologische faculteit van de VU. Ik probeer mezelf dan af te vragen waarom ik iets vind of iets altijd op een bepaalde manier doe.

Zo'n tien jaar geleden las ik voor het eerst de ideeën van Castellio. Ik was toen bezig aan mijn proefschrift over Calvijn en Coornhert. Castellio maakte diepe indruk, vooral vanwege de strijd tussen twijfel en zekerheid. Aan de ene kant opent twijfel inderdaad het gesprek, maar aan de andere kant is het ook legitiem om bij het geloof houvast te zoeken. Iedereen heeft behoefte aan een anker om mee door het leven te gaan.

Ik ben zelf met hart en ziel kerklid van de Protestantse Kerk in Nederland, maar twijfel ook over onderwerpen. Bijvoorbeeld of God nog verbonden is met het menselijk leven. Het is Bijbels om die vraag te stellen. In psalmen wordt geklaagd dat God zijn ware gezicht verbergt. Volgens mij zeggen de dichters daar in Bijbelse taal dat ze God niet meer ervaren.

Sommige zaken zijn voor mij wel zeker. Zoals de gulden regel: 'Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet'. Zo geloof ik bijvoorbeeld in de gelijkheid tussen man en vrouw. Daar moeten we niet over onderhandelen, dat moet er gewoon zijn. Mannen willen zelf ook niet verjaagd worden tot achter het aanrecht. Ik probeer de gulden regel ook toe te passen in mijn dagelijks leven. Ik wil geen last van de muziek van anderen op een mooie zomerdag, dus moet ik ook mijn muziek niet keihard zetten. Net zoals ik anderen daarom niet uitscheld in het verkeer.

Ook Castellio had zekerheden. Wat dat betreft bleef het toch een 16e eeuwer. Over de waarden en normen van zijn tijd twijfelde hij niet. Iedereen was het daar toen toch wel zo'n beetje over eens. Net als over het bestaan van God. Volgens Castellio stond het bestaan van God voor elk redelijk mens vast. Hij kende het atheïsme simpelweg nog niet.

Nu leven we in een heel andere tijd. Over wat wel en niet ethisch handelen is, is niet iedereen het eens. Dat is waar het tolerantiedebat van nu ook over gaat. En er zijn mensen die, wellicht met heel goede redenen, niet in God geloven. Niemand kan ook bewijzen dat God bestaat. Ik kan me in principe voorstellen dat ik op een gegeven moment tot de conclusie kom dat ik niet meer geloof, dat ik me heb vergist. De scheidslijn tussen geloof en ongeloof is volgens mij ook niet absoluut. Voor mensen die te boek staan als gelovig is heus niet alles zeker. En mensen die te boek staan als ongelovig, denken vaak toch dat er iets is. Kortom: iedereen twijfelt.

Mirjam van werd vorige week op de VU benoemd tot hoogleraar Kerkgeschiedenis van de vroegmoderne tijd op de Fenna Diemer Lindeboom-leerstoel. Zij is gespecialiseerd in de 16de eeuw en werkt momenteel aan een boek over Sebastian Castellio en diens strijd tegen Calvijn.

In 'de zin van' kiezen bekende en minder bekende Nederlanders hun persoonlijke motto, leefregel of ultiem inspirerende zin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden