De kunst heeft het fort veroverd

Fort Asperen, ooit onderdeel van Hollandse Waterlinie, staat deze zomer vol kunstuitingen waarin grenzen worden blootgelegd en geslecht. Zo blijkt dat geen bastion bestand is tegen de menselijke verbeeldingskracht.

Menselijke verdedigingswerken zijn niet bestand tegen kunstzinnigheid, geblokkeerde hersencellen komen tot leven bij het beleven van kunst, eigen en andermans beperkingen worden zichtbaar. Kunstfort Asperen, ooit bedoeld om ons land te verdedigen tegen indringers, toont de komende maanden allerlei kunstuitingen waarin grenzen en beperkingen worden blootgelegd.

Gelegen aan het idyllische riviertje de Linge, op een van de mooiste plekjes van de Betuwe, is Fort Asperen met de tentoonstelling 'Too late, too little, (and how) to fail gracefully' een verzamelplaats van objecten en beelden, waarbij het thema grenzen, letterlijk en figuurlijk, een rol speelt. De samenstellers van de expositie, het duo Bik van der Pol (Liesbeth Bik en Jos van der Pol), hebben zich laten inspireren door de geschiedenis van het fort zelf, dat deel uitmaakt van de Hollandse Waterlinie, ooit een ingenieus verdedigingswerk tegen Neerlands vijanden maar als stelling volstrekt overbodig geraakt door voortschrijdende techniek. De overvliegende piloten van de Duitse Luftwaffe keken op 10 mei 1940 vanuit de lucht wat meewarig naar deze o zo goed bedoelde defensielinie.

Bij een rondleiding over het terrein en door de soms duistere kille spelonken van het fort vertelt het kunstenaarsduo Bik van de Pol dat deze fortificatie de onmogelijkheid van het grenzen stellen aantoont. Geen bastion is bestand tegen de menselijke verbeeldingskracht. Indringers, insluipers, in dit geval jonge kunstenaars, hebben de barrières geslecht. Met ironie en lichte spot overtreden zij de maatschappelijke grenzen.

Voor Bik van de Pol (nu in de rol van curator) was ook het werk Eurotopia van Freddy Heineken (in 2002 overleden) een bron van inspiratie voor deze zomertentoonstelling. De bierbrouwer liet in 1992 een kaart van de Verenigde Staten van Europa ontwerpen; zijn Eurotopia telde 75 gelijkwaardige gebieden met ieder maximaal tien miljoen inwoners. Nederland zou bijvoorbeeld worden opgedeeld in twee staatjes. Heineken probeerde met zijn kaart, hoe utopisch ook, aan te tonen hoe allerlei barrières, beperkingen en grenzen die Europa zich in de loop der eeuwen met allerlei kleine en grote oorlogen had opgelegd, doorbroken konden worden. En hoe er, in zijn ogen, een duurzame vrede zou kunnen ontstaan.

Het hele Kunstfort Asperen staat nu tot eind september, als het fort weer op slot gaat en de beschermde vleermuizen het er weer voor het zeggen krijgen, in het teken van het verleggen van grenzen. Op het terrein van het fort staan op hoge palen bizarre vogelnestjes die doen denken aan miniatuur detentiecentra. De Fin Otto Karvonen, hoopt dat vreemde vogels zich de komende tijd in zijn 'Vreemdelingenpaleizen' zullen nestelen, ondanks de wat harde esthetiek van de onderkomens.

Even verder ligt een door palen met molens omringd perkje waar de Zweedse Asa Sonjasdotter de gevolgen van de regelgeving voor de aardappelteelt onderzoekt. Het Nederlandse bintje (ooit gifpieper genoemd) neemt het daar onbespoten op tegen de Russische Sarpo Mira, een aardappel die ooit was gekweekt om bestand te zijn tegen westerse bestrijdingsmiddelen. Wat gaat er gebeuren als deze piepers zo broederlijk naast elkaar groeien?

Een Nederlandse vlag van geglazuurde bakstenen (van Marc Bijl) blokkeert de ingang van het fort, als een extra barrière voor het publiek dat zich in de duistere krochten wil begeven. Aan de voorkant oogt de driekleur als een blokkade, aan de achterkant is het niet meer dan een onooglijk muurtje waar bierdrinkers hun overvloedige vocht kwijt kunnen. Een piepend mechanisme, pneumatisch aangestuurd, (van Jasper Niens) zorgt ervoor dat constant de luiken van de ronde vesting open en dicht gaan. De toeschouwer staat het ene moment in het donker, het volgend moment komt de buitenlucht en het zicht op het omringende landschap binnen. Het fort lijkt tegen het daglicht te vechten.

Wat zweverig wandelt de toeschouwer door het bedompte gebouw, met in elke nis een werk dat de geestelijke barrières probeert te slechten. De bezoeker is zelf onderdeel van een kunstwerk als hij een trap beklimt en daar zijn hoofd door de vloer van een minimuseum steekt. Net als de bekende sculptuur van Maurizio Cattelan in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen kijkt ie wat verdwaasd om zich heen. Boven wacht het museumpje waar suppoost Jeroen Jongeneel zijn Pietje Bell-streken toont. Hij had een baantje als klusjesman in het Boijmans. In dit museum liet hij zijn kleine sporen na, hij waande zich een kunstenaar achter de coulissen van dit gerenommeerde kunstdomein. De werkjes die hij daar als infiltrant maakte zijn in Asperen te zien. Het glas van de door junks kapotgeslagen autoruiten op de parkeerplaatsen verzamelde hij en gaf hij een nieuwe glinsterende functie in de vitrine. Het werk met de naam City Jewel werd aangekocht door het museum.

In een van de galerijen hangen twintig televisieschermen naast elkaar. De Pool Artur Zmijewski filmde op verschillende plekken in Europa en de Arabische wereld betogingen en manifestaties, uitingen die volgens de Pool de kern van de democratie vormen: mensen die om zoveel uiteenlopende redenen op straat voor hun mening uitkomen. In een andere nis zijn de realistische computergames te zien die Amerikaanse militairen gebruiken bij hun training en die naderhand voor oorlogsveteranen dienen als therapie voor het verwerken van hun oorlogservaringen (van Harun Farocki).

De verbeeldingskracht weet vele barrières bloot te leggen. Het o zo onschuldig ogende Disneyland bij Parijs laat zich ontmaskeren door een jonge vrouw die zich heeft verkleed als Sneeuwwitje. In een video van de Finse Pilva Takala - op 9 juni kreeg zij uit handen van staatssecretaris Halbe Zijlstra de Prix de Rome - is te zien hoe zij als dit Disney-sprookjesfiguur naar het pretpark gaat. Kinderen vragen handtekeningen of willen met haar op de foto. Maar de beveiligingsdienst ziet het bezoek van deze onschuldig ogende Sneeuwwitje als een inbreuk op het Disney-concept, in strijd met alle copyright-reglementen. In een bizar gesprek met de veiligheidsmensen toont een ontwapenende Takala feilloos aan welke absurditeiten de mens zich vrijwillig overgeeft.

Kunstfort Asperen opent luiken en luikjes, het verdedigingswerk is deze zomer even niet bestand tegen de menselijke geest. Het is een tochtje waard om deze veste binnen te dringen.

Kunstfort Asperen, gelegen nabij Leerdam, tussen Asperen en Acquoy. Open dinsdag tot en met zondag 10 tot 17 uur. www:kunstfortasperen.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden