Review

De kruistocht van Robert Lemm tegen alles wat nieuw is

De hispanist, vertaler en essayist Robert Lemm presenteerde ruim een week geleden in de Utrechtse Pieterskerk zijn boek De kruisgang van het christendom. 'Sedert de val van de legendarische muur in 1989 lijkt dit de beslissende diagnose van het christen-zijn', belooft de achterzijde van de kaft. Wie met deze verwachting begint te lezen wacht echter een teleurstelling.

Lemm bouwt in zijn boek voort op een artikel dat hij vorig jaar maart publiceerde in het Katholiek Nieuwsblad. Daarin hekelt hij vooruitgangsgeloof als een symptoom van oppervlakkig optimisme. Hij verwijt het christendom zozeer met zijn tijd te zijn meegegaan dat zij tandeloos is geworden en het zicht op zijn eigen wezen heeft verloren.

In dit boekje wil Robert Lemm zijn pleidooi nog eens kracht bijzetten. Daartoe neemt hij de lezer mee op een tocht door de geschiedenis. Zo poogt hij de 'fatale' ontwikkelingen te reconstrueren die geleid hebben tot de huidige stand van zaken.

Het thema dat hier aangesneden wordt -de verhouding tussen geloof en rede, de relatie tussen christendom en cultuur- is alleszins van belang. De wijze waarop het hier aangepakt wordt, is echter in meerdere opzichten ongelukkig te noemen.

Om te beginnen schiet het boekje regelmatig door in een reactionair soort heimwee naar de Middeleeuwen. Renaissance, Reformatie en Revolutie zijn de grote boosdoeners die een einde hebben gemaakt aan de homogeniteit van weleer. De kerken van de reformatie zijn dan ook 'in een veelheid van sekten uiteengevallen', maar ja, wat wil je ook: ,,Het protestantisme was te veel, zoals de naam aangeeft, ontstaan vanuit het negatieve, van nee zeggen tegen Rome, nee tegen de opvolgers van Petrus.'' De auteur is dan ook niet echt geïnteresseerd in het protestantisme dat 'zo moest verwateren dat het op sterven na dood is'.

Maar ook Rome heeft te veel water bij de wijn gedaan. De uitwerking van dit idee verraadt een merkwaardige selectiviteit. Het mea culpa van de paus wordt gezien als knieval voor de publieke opinie, maar met geen woord wordt gerept over het kerkelijk onderricht over abortus, euthanasie, seksualiteit, etcetera, dat haaks staat op de ontwikkelingen binnen de Noord-Atlantische cultuur.

Dezelfde selectiviteit blijkt kenmerkend te zijn voor het historisch besef dat dit heimwee naar de Middeleeuwen aanwakkert. Zo wordt bijvoorbeeld de vrije meningsuiting van de moderne mens gehekeld: die 'geeft hem de illusie dat hij mag zeggen wat hij wil, maar zijn invloed heeft lang niet het bereik van die van pakweg de achttiende-eeuwse verlichters of de negentiende-eeuwse romantici'.

Wat hier beweerd wordt, lijkt op het eerste gezicht misschien te gelden voor een enkele beroemdheid als Voltaire, maar zeker niet voor de ongeletterde arme meerderheid van diens tijdgenoten. Dergelijke staaltjes van historische naïviteit en selectiviteit doen de overtuigingskracht van het boekje geen goed. Vanuit mijn eigen vakgebied bekeken lijdt de hier geboden diagnose echter aan twee fundamentele manco's.

Het eerste grote en problematische tekort is kortgezegd dat er geen enkel begrip uit blijkt van de incarnatie. Ik doel hiermee op de theologische grondwet dat God en de schepping geen concurrerende grootheden zijn. Daarom kon God mens worden zonder op te houden God te zijn. Daarom kan, zoals Augustinus zei, God mij meer nabij zijn dan ik mezelf ben. Daarom kan het dubbelgebod van de liefde nooit opgesplitst worden en uit elkaar gespeeld. Dit opsplitsen en tegen elkaar uitspelen van het goddelijke en het humane is echter wat Lemm voortdurend doet.

Zo speelt hij bijvoorbeeld de politieke orde uit tegen God: ,,Het is met Babel als met een statenbond of volkerenbond of Verenigde Naties: de binding kan nooit blijvend verhelen dat nationale belangen botsen, en daarom lopen alle utopieën, alle inspanningen om op aarde tot een heilsorde te komen, op mislukking uit. God is de enige echt bindende factor.'' (p. 8) Wat hier gemakshalve verzwegen wordt is dat sinds jaar en dag godsdienstoorlogen gevoerd worden in geen andere naam dan die van God. Hoezo bindende factor dan?

Lemm vergeet dat God niet los verkrijgbaar is. Ook niet toen Hij mens geworden was in Jezus Christus, zoals christenen geloven. Het begon al met vier evangeliën in plaats van één; evangelieën die elkaar op sommige plaatsen tegenspreken. Er is dus altijd interpretatie nodig en zoiets als hermeneutiek. Daarom gaan sommige mensen theologie studeren aan academische instellingen. Waar interpretatie is, daar rijzen meningsverschillen. En waar meningsverschillen zijn, beginnen nu precies de problemen.

Problemen worden echter niet opgelost door er overheen te springen met retoriek. Je kunt ze hoogstens proberen bespreekbaar te maken: in een volkerenbond of Verenigde Naties.

Een ander staaltje van het goddelijke tegen het menselijke uitspelen betreft de verzuchting naar een rehabilitatie van de onsterfelijke ziel (die overigens uit de leer van de rkk nooit weggeweest is). In dit kader wordt het Tweede Vaticaans Concilie (waar gepoogd werd de antropologische dimensie van de theologie opnieuw te doordenken) 'een dieptepunt' genoemd. Maar wat sinds de Tweede Wereldoorlog met betrekking tot de onsterfelijkheid van de ziel werd uitgewerkt, was dat deze niet individualistisch opgevat dient te worden (ieder voor zich en God voor ons allen) en niet los gezien kan worden van de verrijzenis van het lichaam.

Dat Lemm dit soort 'nuances' niet meemaakt, mag in eerste instantie bevreemden voor iemand met zijn belezenheid. Het wordt echter begrijpelijk vanuit de waarneming dat de omgevallen boekenkast met filosofen waarmee hij de kruisgang van het christendom reconstrueert plotseling wel erg abrupt eindigt met Nietzsche. Husserl, Heidegger, Gadamer, fenomenologie, hermeneutiek, deconstructiedenken: we lezen er geen letter over. Maar wat kwalijker is: het lijkt (nog) niet plaatsgevonden te hebben.

Daarmee wordt ook het tweede grote probleem van dit boekje zichtbaar: het zit gevangen in de krampachtige negentiende-eeuwse tegenstelling tussen geloof en rede. Wanneer het modernisme onder schot genomen wordt, lezen we bijvoorbeeld: 'je gaat beweren dat het Evangelie mensenwerk is, historisch bepaald, in plaats van door de Heilige Geest voor alle tijden geopenbaarde waarheid.' Een dergelijke probleemstelling verraadt een hermeneutische naïviteit die grenst aan fundamentalisme. 'Hoe zou de Geest ergens anders dan in het historisch bepaalde mensenwerk de waarheid kunnen openbaren?' zou een (eenen)twintigste-eeuwer zeggen. Het is dan ook geen toeval dat de twee grote geloofshelden van Lemm, kardinaal Henry Newman en Leon Bloy, negentiende-eeuwers zijn.

Nu mag iemand best eigentijdse problemen benaderen vanuit een probleemstelling van 150 jaar geleden. Maar wie daarmee een oplossing denkt te vinden voor de problemen van nu laat zich wel erg meeslepen door zijn allergie voor vooruitgangsdenken.

De Franse filosoof Luc Ferry publiceerde in 1996 een essay dat twee jaar geleden op de Nederlandse markt verscheen onder de titel 'De God-mens of de zin van het leven'. Daarin waagt hij de hypothese dat wij ons op het verwarrende kruispunt bevinden van twee lijnen: een vergoddelijking van het menselijke en een vermenselijking van het goddelijke. Ook Ferry is geen theoloog. Ook bij zijn boekje zijn de nodige vragen te stellen. Maar hij weet wel op een uitdagende en open manier aan het denken te zetten.

Robert Lemm daarentegen laat zich kennen als een reactionair prediker die met spierballen-retoriek probeert om de complexiteit van de hedendaagse cultuur te overschreeuwen. Daarmee maakt hij één van zijn programmapunten meer dan duidelijk: dat het christendom intellectuelen mist om zijn boodschap in onze cultuur verstaanbaar en aannemelijk te maken. Hoe hoog die nood is, maakt dit boekje pijnlijk duidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden