De Krim beangstigt Letland

Kijkend naar de Krim vrezen de Baltische staten dat ook hún Russischtalige minderheden zich gaan roeren.

DAUGAVPILS/RIGA - Kijk daar stond het standbeeld van Lenin." Het kan niet meer zijn dan een vage jeugdherinnering, want Valeri is de dertig nog niet gepasseerd, net als de andere activisten van 'Voor de eeuwige vlam', de organisatie die opkomt voor de Russische cultuur in het Letse Daugavpils.

De Lenin-straat heet sinds 1991 Riga-straat, 'Rigas Iela' in het Lets. Opschriften in het Russisch zijn verboden, hoewel vrijwel de hele stad Russisch spreekt. "Als je probeert een tweetalig naambordje op te hangen, krijg je onmiddellijk problemen", weet Valeri.

Hij zit in het parkje achter het plein bij te komen van de winter. Bejaarde mannen en vrouwen en een enkele moeder met kind wandelen rond het monument voor de bevrijders van Letland. Een massief jaartal 1944 met daarachter zeven zuilen voor gevallen helden van de Sovjet-Unie. In het midden de plek waar het om gaat: hier brandde tot 1992 de eeuwige vlam.

"We hebben 7000 euro per jaar nodig, om hem weer te laten branden", zegt Valeri. Maar geld is niet het probleem. Het gemeentebestuur is bang voor de reactie uit hoofdstad Riga, legt hij uit. "Mensen hebben een symbool nodig. Dat geeft de ziel kracht. Maar de regering heeft geen respect voor ons."

Symbool, ziel, respect; de tegenstelling tussen Letten en Russen gaat over veel meer dan taal. Valeri: "Wie zijn verleden niet herinnert, heeft geen toekomst."

Bezetters
Waarschijnlijk is dat laatste het enige waarover Valeri en Janis het eens zijn, alleen herinnert Janis zich iets anders dan Valeri. Janis Dombrava is 25 jaar en parlementariër. Voor hem waren de bevrijders van 1944 bezetters. "Het probleem is dat we een bevokingsgroep hebben die niet loyaal is jegens Letland. Ze zwaaien met Russische vlaggen, net als op de Krim", zegt hij in de monumentale hal van het parlement in Riga.

Zelf stond Dombrava in december op de Maidan in Kiev. Met zijn 1,90 meter en zijn grijze pak oogt hij als een geüniformeerde. Alleen het rode speldje op zijn revers springt eruit, het hakige symbool van 'Alles voor Letland', een nationalistische jeugdorganisatie met een voorkeur voor uniformen, vlaggen en kampvuren. De nationalisten zitten in de regering en zijn de motor achter de wetgeving die het gebruik van het Russisch aan banden legt. "Letland moet Letser worden."

Dat is geen discriminatie, meent de jonge parlementariër. Als er al discriminatie is, zijn de Letten het slachtoffer, niet de Russen. Dombrava: "Wij zijn een minderheid in onze eigen steden. Jonge Letten kunnen er geen baan vinden." Russische organisaties hebben volgens hem de mond vol van mensenrechten, maar zijn in werkelijheid een vijfde colonne van Moskou. En het Westen laat zich in de luren leggen. "Stel je eens voor dat de Duitse bezetting van Nederland vijftig jaar had geduurd. Nederlanders zouden zijn gedeporteerd of omgekomen. Vijf tot zeven miljoen Duitsers zouden naar Nederland zijn gestuurd. En als dan eindelijk na vijftig jaar je land weer onafhankelijk wordt, zijn de steden Duits. Stel je eens voor dat je in Amsterdam geen Nederlands meer kunt spreken."

De verwijzing naar het naziverleden is pikant, omdat veel Balten meevochten met Hitler-Duitsland. De meeste Russen zien Letse nationalisten daarom als fascisten. Volgens de jonge nationalist zien ze dat verkeerd: "Mijn grootvader diende in de Letse legioenen [de Letse SS, red.]. Zijn broer zat in het Rode Leger. Ze discusseerden 's avonds over de vraag welk leger beter was, maar ze streden voor hetzelfde doel: allebei hoopten ze dat Duitsland en Rusland de oorlog zouden verliezen en dat Letland onafhankelijk zou worden."

Gemengde huwelijken
"De Letten zijn een meerderheid die zich als minderheid gedraagt", concludeert Anhelita Kamenska. De directrice van het Letse Centrum voor mensenrechten citeert geruststellende statistieken die de inburgering van de Russen laten zien. Er zijn meer gemengde huwelijken, minder Russen zonder Lets paspoort. Russischtalige jongeren spreken Lets. Zeventig procent van de Russischtaligen voelt zich verbonden met Letland.

Maar toch is Kamenska niet gerust: "Voor het eerst spreken we over angst onder de Letten." De crisis van de Letse identiteit begon volgens haar vijf jaar geleden. Paradoxaal, want een paar jaar eerder werden de Baltische staten lid van de Europese Unie en de Navo. "We hebben we de sterkste veiligheidsgaranties ooit." Maar de angst komt van binnenuit.

Oorzaak was de kredietcrisis die Letland hard trof, even hard als Griekenland. Tot 2008 groeiden de bomen tot in de hemel, gevoed door een stroom krediet. Sindsdien is de concurrentie verhard en minstens tien procent van de bevolking geëmigreerd. "De etnocentrische houding is sterker geworden", aldus Kamenska. "En geen enkele vooraanstaande politicus doet moeite om de gemoederen te sussen."

Integendeel, er wordt hard gewerkt aan nieuwe conflictstof: een omstreden preambule voor de grondwet met een etnische ondertoon, en een wet die het gebruik van Russisch op minderheidsscholen verder inperkt.

Kamenska: "Dat is een onderwerp waarvoor mensen de straat op gaan. Dat was ook zo in 2004, toen het aandeel van Russisch op minderheidsscholen werd gereduceerd tot 40 procent." De huidige regering wil dat aandeel terugdringen tot 20 procent.

De vraag is nu wat de invloed van het Krim-conflict zal zijn. "De Oekraïense crisis kan de situatie in Letland op scherp zetten."

Litteken
Voor Leonids Jakobsons staat de situatie al op scherp. Na twee jaar kan zijn baard nog altijd niet het brede litteken op zijn rechterwang verhullen. "Ze waren met zijn tweeën en bewerkten me met een mes." De journalist maakt zich geen illusies over het motief: wraak.

Jakobsons publiceerde e-mailcorrespondentie tussen de burgemeester van Riga, Nils Ušakovs, en een medewerker van de Russische ambassade, waarin afspraken werden gemaakt over financiële ondersteuning. De populaire burgemeester is tevens leider van het Harmoniecentrum, de partij die het overgrote deel van de Russischtaligen vertegenwoordigt.

Voor veel Letten was Jakobsons' onthulling een bevestiging van hetgeen ze al vermoedden: hun Russische landgenoten worden gesponsord door Moskou.

"Mijn website werd onmiddellijk aangevallen door hackers", vertelt Jakobsons. Hij deed aangifte bij de politie. Deze kwam, niet om de cyberattack te onderzoeken maar om Jakobsons te arresteren op beschuldiging van het openbaar maken van privé-correspondentie.

Al zijn computers werden in beslag genomen. Na twee dagen cel werd hij dertig dagen opgesloten in een psychiatrische inrichting. "Maar de publicatie van de documenten ging door, want ze hadden mijn back-up niet." Kort daarop werd hij aangevallen.

Hij heeft niet de illusie dat de daders ooit bekend worden. Net zo min als de moord op een journalist en krantenuitgever in Daugavpils een jaar eerder werd opgehelderd.

"Een diplomaat van jullie overkwam toch hetzelfde in Moskou?" Een zweem van ironie glijdt over zijn gezicht.

Een Krim
"Niemand in het Westen begrijpt wat hier gebeurt. Als ze hun zin krijgen op de Krim, betekent dat dat ze hun gang kunnen gaan." En die gang leidt vroeg of laat naar Letland, denkt Jakobsons. "Dat is een kwestie van tijd. Letgallen is een kruitvat." Letgallen - 'Latgale' in het Lets - is de oostelijke provincie van Letland, aan de grens met Rusland en Wit-Rusland.

Joeri Zajtsev zegt het zonder omhaal: "Dit is een potentiële Krim". De lokale politicus zit met Valeri en andere activisten in het hoofdkwartier van de Russische gemeenschap van Daugavpils, vlakbij de gedoofde, eeuwige vlam. Op het bureau naast hem staat de Russische driekleur.

Twee jaar geleden werd gepoogd middels een referendum Russisch als tweede landstaal in te voeren. Tevergeefs: heel Letland stemde tegen, alleen Letgallen was voor, in Daugavpils ruim 85 procent. De bevolking is een mengelmoes van Russen, Polen, Wit-Russen en Oekraïeners. Op het platteland wordt Letgaals gesproken, dat door de Letten wordt beschouwd als dialect van hun eigen taal.

"Als de regering doorgaat met deze taalpolitiek en ook economisch de situatie niet beter wordt, krijgen we een Krim-scenario", herhaalt Zajtsev. "We dringen nu nog niet aan op autonomie, want dat betekent bloedvergieten." De enige oplossing is volgens hem Russisch en Letgaals als officiële talen erkennen in heel Letland. Dat is Fries verplicht stellen in Limburg. "Alleen dan zal autonomie niet nodig zijn."

Paspoorten worden getrokken als bewijs voor discriminatie. Valeri wijst op de Letse letters die achter alle namen wordt geplakt. "Dat is niet mijn naam. Dat ben ik niet." Ook de 67-jarige Jevgeni Drobod haalt zijn paspoort tevoorschijn. Hij is een van de bijna 250.000 Russischtaligen zonder Letse nationaliteit. "Zie je wel. Ik ben een vreemdeling in eigen land."

Tot 1991 was hij hoofdingenieur in een chemische fabriek en lid van de communistische partij. "Ik kan me niet laten naturaliseren, want dan zou ik moeten verklaren dat Letland bezet is geweest door de Sovjet-Unie. Het was geen bezetting, maar een incorporatie."

Hij krijgt bijval: "Onze voorouders hebben gevochten voor Letland en de Sovjet-Unie. Wij hebben het recht hier te zijn."

In de aangrenzende zaal haalt een groep veteranen herinneringen op. Aan een muur hangen Sovjet-maarschalken, inclusief Stalin. Aan een andere wand uitvergrote foto's van medailles: voor de verdediging van Stalingrad, voor moed, voor de verdediging van Sebastopol...

Ivan Nikolajevitsj is kwiek voor zijn 94 jaar. "Jevgeni is mijn beste hulp", zegt hij als de wodka wordt ingeschonken. Ivan trok op tot Königsberg, het huidige Kaliningrad. Hij heeft zestien achterkleinkinderen. "Ze wonen in het buitenland en spreken geen Russisch meer. Hier is geen werk."

Ook Jevgeni is somber. "Kosovo, Zuid-Ossetië, Abchazië. Niemand komt internationale afspraken na. Irak, Libië, Syrië. Is dat de democratie? Democratie die met wapens wordt gebracht, is geen democratie. Dat geldt ook voor het referendum op de Krim."

Hij wijst naar twee vlaggen aan de muur, de Letse en de Russische: "Wij zijn gebaat bij vriendschap tussen Letland en Rusland." En ten slotte heeft hij een vraag: "Veteranen die tegen elkaar vochten, kunnen met elkaar praten. Maar de jongere generatie kan dat niet. Leg mij dat eens uit."

Oekraïne en Letland: de overeenkomsten en de verschillen
Overeenkomsten:

Een grote minderheid van Russen of Russischtaligen, als erfenis uit de Tsaren- en Sovjet-tijd.

Twee tegenstrijdige funderingsmythes: nationalisten, die 'fascisme' wordt verweten, versus Russischtaligen, die de herinnering aan Sovjet-Unie en Rode Leger koesteren.

Een grote 'Russische' partij die door Moskou wordt ondersteund.

Sterke Russische economische belangen, inclusief lokale olichargen met goede relaties in Rusland.

Zwaar getroffen door de economische crisis van 2008.

Een Russischtalige regio in het oosten, waar politici spelen met het idee van autonomie.

Verschillen:

Letland is lid van EU en Navo.

Letland was voor de oorlog al onafhankelijk, waardoor de nationale traditie sterker is.

Restrictieve wetgeving tegen het Russisch, waardoor Letland gevoeliger is voor de Moskouse beschuldiging dat minderheden worden gediscrimineerd.

Letgallen (Latgale) is historisch veel nauwer met Letland verbonden dan de Krim met Oekraïne; het is beter vergelijkbaar met Oost-Oekraïne.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden