Essay

De kracht van Merkel? Ze is saai, pragmatisch en vertrouwd

Beeld REUTERS

Hoe speelt Angela Merkel het klaar: na twaalf jaar bondskanselierschap aansprekend blijven? Hans de Bruijn belicht haar taal en strategie. Saai, pragmatisch en vertrouwd, dat is de kracht van de koningin van het midden.

Sinds Trump en Brexit is ze de morele leider van de vrije wereld. Ze bezwoer de ene na de andere crisis. Na twaalf jaar bondskanselierschap wil Angela Merkel er nog vier jaar bij. Vandaag beslissen de Duitsers of ze die krijgt.

Merkel kan niet de gemakkelijke boodschap verkondigen dat alles anders moet. Merkel moet twaalf jaar Merkel verdedigen en heeft natuurlijk butsen en schrammen opgelopen. Bovendien is ze de politicus van het politieke midden dat overal onder vuur ligt: te bestuurlijk, onduidelijk en te veel enerzijds-anderzijds, grauw en grijs. Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van haar verhaal? Hoe inspireert ze de kiezer?

Diepste drijfveren 

In campagnes gaat het niet alleen om wat je wilt. Minstens zo belangrijk is waarom je dat wilt, wat je diepste drijfveren zijn, je ideologische waarden en overtuigingen. Daarmee raak je je toehoorder veel meer dan met ingewikkelde verhalen over beleid.

Nu is Merkel niet iemand met een uitgesproken politieke ideologie. Ze is veel meer de bestuurder, lost praktische problemen op. Daarbij zit ideologie vaak meer in de weg dan dat ze helpt. Bovendien, in haar Oost-Duitse jaren is ze doodgegooid met ideologie. Daar is ze voor de rest van haar leven wel klaar mee.

Toch spreekt ook Merkel over haar drijfveren en waarden. Dat doet ze op een bijzondere manier. Begin september 2015 vertrekken duizenden vluchtelingen vanuit Boedapest, over de snelweg, te voet naar Duitsland. Merkel neemt een verstrekkend besluit: de vluchtelingen mogen de Duitse grens over.

Hoe verdedigt ze haar besluit? Het gaat hier niet om een mensenmassa, zegt ze, het gaat hier om mensen. En die staan nu eenmaal bij onze grens. Als mensen op de vlucht aan je deur staan, moet je opendoen. Het is een noodsituatie, je kunt niet anders. “Als we ons er voor zouden moeten verontschuldigen dat we, in een noodsituatie, een vriendelijk gezicht laten zien - dan is dit niet meer mijn land.”

Onlangs sprak ze over de auto-industrie en de sjoemelsoftware. Ter herinnering: de Duitse autobranch heeft jarenlang gerommeld met software, waardoor dieselauto’s op papier minder milieuvervuilend waren dan in werkelijkheid. In Merkels toespraken gaat het over vertrouwen dat is verspeeld. De industrie is niet eerlijk geweest en moet niet gemakzuchtig denken dat ze nu weer tot de orde van de dag kan overgaan. In essentie is haar boodschap heel eenvoudig: ze is boos op de leiders van de auto-industrie, want die hebben gejokt en dat is schadelijk.

Klein maken 

Wat valt op? Merkel komt zelden met grote verhalen, ze maakt het klein: de vluchteling staat op je stoep en dan moet je het goede doen: die vluchteling in je huis verwelkomen. Als jij de leider bent van een groot bedrijf, moet je niet jokken - je moet betrouwbaar zijn. Je zult bij Merkel geen verhalen horen over wat er ‘structureel’ mis is met de auto-industrie, of dat een ‘systeemverandering’ noodzakelijk is. Nee, als je nu gewoon niet jokt als bedrijf, dan komt alles goed.

Dat is echt Merkel. Ze schuwt grote ideologieën en neemt haar toevlucht tot de persoonlijke ethiek (niet jokken, iemand die in paniek op je stoep staat binnenlaten) en maakt die politiek.

Haar tegenstanders vinden dat plat en visieloos. Maar bedenk: ze raakt daarmee ook een essentie van de christen-democratie. Haar Nederlandse partijgenoot Maxime Verhagen verwoordde die essentie ooit zo: “Je werkt voor je brood, je ziet om naar je naaste en je laat de wereld fatsoenlijk achter voor je kinderen.” That’s all. Persoonlijke ethiek wordt politiek gemaakt. Als we dat nu met z’n allen doen, als we niet jokken en de wanhopige vluchteling niet op de stoep laten staan, dan is de wereld een paradijs. Daar heb je de ideologieën van links en rechts niet voor nodig.

Je kunt het zelfs modern noemen, de houding van veel millennials: verandering realiseer je door in de praktijk, van onderaf, het goede te doen, niet door een ideologie aan te hangen.

Je hebt de morele plicht om vluchtelingen te helpen. Is er een bovengrens aan het aantal vluchtelingen dat je helpt? Nee, zegt Merkel, als ze aankloppen, kun je niet de één binnenlaten en de ander buiten laten staan.

Tegelijk benadrukt Merkel dat vluchtelingen de Duitse wet en tradities moeten respecteren (let op, niet alleen de wet, ook de tradities). Een multiculturele samenleving? Merkel verzet zich er fel tegen - die is een leugen, leidt tot gescheiden werelden, een parallelsamenleving. Afgewezen asielzoekers moet je uitwijzen. Grenzen? Veel beter bewaken.

Links-rechts tegenstelling 

Luister eens naar dit verhaal vanuit een links-rechts tegenstelling. Gaat het om de waarden, dan hoor je het verhaal dat we meestal van linkse politici horen. Gaat het om haar beleid, dan heeft ze standpunten die we meer met rechts associëren: een afkeer van multiculturaliteit, tradities respecteren.

Ze kan de auto-industrie de mantel uitvegen: die heeft gejokt, is oneerlijk geweest, heeft vertrouwen beschaamd. Tegelijk benadrukt Merkel dat honderdduizenden Duitsers voor hun werk afhankelijk zijn van de auto-industrie. Dat de industrie nu alles op alles moet zetten om haar positie te behouden. Ze is weer lastig te plaatsen - ze komt met een harde veroordeling van de auto-industrie (dat klinkt linksig). Maar we gaan het de auto-industrie niet lastiger maken - het zijn de banen van de mensen. En dat klinkt rechtsig.

Haar tegenstanders verwijten haar onduidelijkheid en opportunisme. Er zijn twee Angela Merkels: een die vriendelijk en een die onvriendelijk is voor vluchtelingen, een pro- en een anti-dieselMerkel. Ze eet van twee walletjes, wil linkse en rechtse kiezers paaien.

Tekst gaat verder onder de foto 

Beeld AFP

Tweeslachtigheid

Je kunt het als opportunisme zien, maar ook als een diepe overtuiging: het is gewoon allebei waar. De tweeslachtigheid van haar verhaal past ook bij de innerlijke tweestrijd van veel burgers rondom vluchtelingen. Mensen die direct een Syrisch gezin in nood zouden opnemen, kunnen zich tegelijk ergeren aan de vele economische vluchtelingen uit Afrika, zich zorgen maken over de enorme aantallen vluchtelingen. Kiezers kunnen woedend zijn over wat de auto-industrie heeft geflikt en tegelijk diep bezorgd zijn dat dat banen gaat kosten.

Opportunisme? De spanning tussen waarden en praktisch beleid, die je bij bestuurlijke middenpartijen natuurlijk altijd ziet, is bij Merkel geen grauw ‘enerzijds-anderzijds’. Ze weet die spanning zo te verwoorden, dat die veel kiezers raakt: het is een spanning, een tweestrijd, die zij ook ervaren.

Die wat tweeslachtige houding maakt dat Merkel vrij makkelijk van standpunt kan veranderen. In 2015 bezigt ze warme taal voor vluchtelingen, in 2017 is ze veel strenger. Ze beweegt zo mee met het sentiment.

Thema's wegkapen 

Bekend is ook hoe ze thema’s bij haar tegenstanders wegkaapt. Ze blokkeert heel lang de invoering van het homohuwelijk. Dan kondigen bijna alle andere partijen, SPD-leider Martin Schulz voorop, aan dat ze dit tot een belangrijk thema zullen maken. Plotsklaps heft Merkel haar blokkade op, het homohuwelijk wordt ingevoerd - en Schulz is zijn thema kwijt. Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima (2011) besluit Merkel dat Duitsland afscheid neemt van kernenergie. Weg is het thema voor haar tegenstanders. De pensioenleeftijd naar 70, zoals sommige partijgenoten willen? Merkel houdt een gloedvol betoog over mensen met zware beroepen, die echt niet tot hun zeventigste kunnen werken. “Veel mensen kunnen niet langer dan tot hun 67ste werken. Verpleegsters. Dakdekkers.” Zo kaapt ze het thema van de pensioenen weg bij de SPD.

Weer geldt: voor haar tegenstanders is dit platte strategie (‘Merkel laat zich leiden door opiniepeilingen’), voor Merkel zelf is het overtuiging.

Het is platte strategie. Als het homohuwelijk voor jou een belangrijk thema is, en dat is inmiddels geregeld, waarom zou je dan nog gaan stemmen? En waarom zou de dakdekker nog naar de stembus gaan, na Merkels toezegging? Door haar strategie voorkomt Merkel dat er een Wechselstimmung ontstaat in Duitsland en dat is natuurlijk gunstig voor haar.

Asymmetrisch 

Martin Schulz noemt het de strategie van ‘asymmetrische demobilisatie’. Merkel is wendbaar en kaapt thema’s. Daarmee vervalt voor de kiezers op andere partijen de noodzaak om naar de stembus te gaan - die worden dus gedemobiliseerd. Tegelijk komt Merkels eigen achterban wel op - de demobilisatie treft zo alleen haar tegenstanders, is asymmetrisch.

Merkel ziet dit alles natuurlijk heel anders. Het homohuwelijk? Daar heeft ze het moeilijk mee gehad, zegt ze. Ze ontmoette een lesbisch paar dat acht pleegkinderen heeft. Dat kan onder Duits recht. Moet je hun dan een huwelijk nog ontzeggen? Als ze zo goed zijn voor hun kinderen?

Ze staat voor gematigdheid, voor het midden, zegt ze. En dus maakt ze geen halszaak van het homohuwelijk. De vluchtelingen? Ze zal altijd werken aan duurzame oplossingen, zegt ze. In 2015 was er de enorme toestroom van vluchtelingen en was de enige oplossing de Merkel-oplossing. Nu werkt ze aan het verminderen van de toestroom, dat moet ook gebeuren. Het midden politiseert en polariseert niet, het lost praktische problemen op, dat benadrukt Merkel keer op keer. En ja, opvattingen kunnen veranderen, zegt ze. Wie een politieke ideologie aanhangt, klampt zich daaraan vast. Die zal zijn opvattingen zelden herzien omdat het lijkt dat met die opvatting ook de ideologie overboord gaat.

Politiek midden 

In het midden vind je die fixatie niet. Het rustige politieke midden, waar gematigdheid de toon aangeeft, als werkplaats voor een ‘Duitsland waarin we goed en graag leven’, zoals Merkels oneliner op de verkiezingsposters luidt.

De Britse premier Theresa May presenteerde zich dit voorjaar met de slogan Strong and Stable Leadership. Dat ging natuurlijk over haarzelf. Zoiets zal Merkel nooit doen. Ze benadrukt voortdurend hoe onzeker de wereld is geworden. Europa moet zichzelf gaan beschermen, kan niet meer vertrouwen op de nauwe banden met Amerika. Ze grossiert in verhalen over globalisering, we weten niet of de arbeidsplaatsen van vandaag er morgen nog zullen zijn.

Merkel hamert die boodschap van onzekerheid erin, maar ze hamert ook op een andere boodschap: met Duitsland gaat het goed. Uns geht es gut. ‘Geniet van de zomer’ staat op de CDU-posters, met vrolijke, zomerse vakantietaferelen. De conclusie ligt voor de hand: Merkel zorgt voor stabiliteit, voor een Duitsland in een onzekere wereld. Maar Merkel is geen May, zal dat niet snel zelf zeggen, die conclusie moeten wij trekken.

Rasbestuurder

Het is weer die tweeslachtigheid, die het zo lastig maakt Merkel te bestrijden. Is haar boodschap te optimistisch? Nee, ze laat niet na de gevaren van de wereld van nu te benoemen. Is haar boodschap te pessimistisch? Welnee, het gaat ons goed, geniet van de zomer. Vertelt ze die pessimistische verhalen, opdat de kiezer voor haar als stabiele factor zullen kiezen? Echt niet, ze heeft ook hele optimistische verhalen.

Merkel is een rasbestuurder, kent alle dossiers. Je zou van haar dus een inhoudelijk verhaal verwachten over haar agenda. Niets is minder waar. Merkel houdt zich over wat ze wil, de komende jaren, heel vaak op de vlakte.

Als bestuurder heeft Merkel een heel eigen stijl. Er is een probleem, je analyseert het en je zet een eerste stap om het probleem op te lossen. Vervolgens analyseer je de effecten daarvan en zet je een tweede stap. Het is een sterk analytische stijl. Die zou te herleiden zijn tot haar natuurwetenschappelijke achtergrond. Iemand die zo bestuurt, is vaak weinig uitgesproken over zijn of haar agenda - er komen problemen op je af, die zul je analyseren en vervolgens handel je naar bevind van zaken.

En dat is wat Merkel verkoopt: “We hebben u laten zien dat wij stap voor stap problemen oplossen”, zegt ze. Sie kennen mich. “We gaan zo door.” Het gaat niet om het wat, maar om het wie. Het beleid voor de komende jaren? Dat is Merkel zelf.

Christen-democratie 

En weer geldt: er zijn hier twee interpretaties mogelijk. De eerste: die inhoudsloze Merkel ontloopt het debat. Een ouderwetse machtspolitica, die haar positie als bondskanselier maximaal uitbuit. De christen-democratie op haar slechtst. Nee, neem dan SPD’er Schulz, die komt met het ene na het andere plan, die zoekt het debat.

De tweede: in onze ingewikkelde wereld zijn de plannen van vandaag morgen al verouderd. Het gaat in onze samenleving, met haar snelle verandering, niet alleen om wat je wilt, maar ook om hoe je problemen gaat aanpakken en wie je bent. Dat is heel duidelijk bij Merkel. Al die plannen van Schulz? Veel te naïef, die zijn binnen het jaar ingehaald door nieuwe ontwikkelingen, die we nu nog niet kunnen voorzien.

Zo is Merkel de politicus met een praktische, persoonlijke ethiek, die aansluit bij de tijdgeest. Ze is de politicus die met haar tweeslachtige boodschap onze tweestrijd verwoordt. Ze lost problemen op, gelooft niet in grootse plannen. Ze drijft onderwerpen niet op de spits, is niet ideologisch. Ze maakt zichzelf niet groot, wil gewoon aan het werk. Ze weet er het politieke midden mee voor het voetlicht te krijgen. Tegelijk wordt haar boodschap ook neergezet als pure politieke strategie. Ze verhult haar gebrek aan visie en inhoud, ze is de politicus met twee gezichten. En het risico van een politicus die een en al strategie is, is dat je losgezongen raakt van de gewone burger.

Vandaag weten we welk beeld de Duitsers het meest aanspreekt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden