De Koude Oorlog verdreef de Russische GI Joe

De meeste Amerikaanse schoolkinderen weten niet meer dat ook de Russen aan de kant van de geallieerden vochten tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Russische GI Joe is dan ook nooit populair geworden als speelgoed.

Hij heeft een heel eigen verkoopwand in Newyorks grootste speelgoedwinkel aan Times Square: GI Joe, de soldatenpop waar al vele generaties Amerikaanse jongens oorlogje mee spelen. Schuin naast de publiekstrekker: een metershoge tyrannosaurus-rex, die in een perkje plastic varens om de paar minuten zijn bek openspert en vervaarlijk brult.

GI Joe is die plek in de schijnwerpers waard. Hoewel de tijd voorbij is dat hij Amerika's best verkochte speelgoed voor jongens was, verkoopt hij nog altijd behoorlijk. En nu het Amerikaanse leger vecht in Irak eert de speelgoedwinkel zijn 'voorbeeldige soldaat' van plastic met een aansprekende uitstalling. Uit de rekken met Joe's steekt de voorste helft van een jeep. Van het plafond hangen twee levensgrote GI's aan parachutes neer.

,,GI Joe is begin van de jaren '60 ontwikkeld'', weet Patricia Hogan, een curator van het Strong speelgoedmuseum in Rochester, waar GI Joe in de eregalerij staat. ,,Hij werd als een doorsnee soldaat verkocht, die in de Tweede Wereldoorlog had meegevochten.'' Dat waren 'idyllische tijden' vol eer, opoffering en eensgezindheid volgens fabrikant Hasbro. Was er in die idylle ook plaats voor Amerika's bondgenoot van toen, de Russen?

De eerste GI Joe's waren een immens succes. Maar ze werden, weet Hogan, zonder 'een duidelijke verhaallijnen verkocht'. Jongens moesten er zelf de veldslagen en hun vijanden bij verzinnen. Tot 1966, toen Hasbro zes uiterst gedetailleerde soldaten van beide partijen uit '40-'45 op de markt braacht. Jongens zouden voortaan historisch verantwoord Tweede Wereldoorlogje kunnen spelen.

Naast een Duitse soldaat (zijn hakenkruis was gespiegeld om geen mensen te kwetsen) konden zij nu een Japanse soldaat, een Brit, Canadees en een Franse verzetstrijder kopen. De Russische GI Joe was een infanterieman: ,,het hart van het Rode Leger en een expert in de winteroorlogvoering'', volgens de reclame. Hij zat in een luxe doos met eigen bontmuts, machinegeweer, jerrycan en een Lenin-orde. Het werd een ongekende commerciële flop.

Dat er totaal geen belangstelling was voor de buitenlandse poppen, heeft te maken met het vluchtige geschiedenisonderwijs op Amerikaanse scholen, waarin de rol van andere landen amper aan bod komt, denkt Hogan. Maar de Sovjet-GI Joe speelde volgens haar zeker ook parten dat ,,Amerikaanse kinderen veel te gewend waren spelletjes te spelen waarin de Russen de grote vijanden waren en zeker geen vroegere bondgenoten.''

Haar museum organiseerde enige tijd geleden de expositie 'Toen Barbie verkering kreeg met GI Joe' over speelgoed in de jaren '50 en begin jaren '60. ,,Daarin toonden we onder meer kaarten die bij pakjes kauwgom zaten, die 'Bevecht de Rode Dreiging' heetten. Ook bestond er een gezelschapsspel waarin je uit de Sovjet-Unie moest ontsnappen. En een scheikundedoos die kinderen op hun gemak moest stellen voor een atoomaanval.''

Hasbro leerde zijn les. In 1967 bracht het een aparte GI Joe voor de Koude-Oorlog uit: een undercover agent, die achter het IJzeren Gordijn sabotage pleegde. Met een wollen zwarte bivakmuts, geheime zender en opblaasboot. Deze actiefiguur werd wel een grote hit: Amerikaanse jongens wilden niet met de Russen spelen, maar wel graag tegen hen.

Toen een Hasbro-licentiehouder in de jaren '70 weer met 'actiefiguren' uit 1940-1945 kwam, bracht het alleen Duitse soldaten uit. Met boekje over hoe te ontsnappen uit een Duitse Colditz-achtige gevangenis. Dat werkte commercieel wel.

Geen onduidelijkheid over Russische bondgenoten die nu vijanden waren. In de speelgoedwereld was het Europese strijdtoneel was heel overzichtelijke: GI Joe vocht tegen de Duitsers.

Ook concurrenten hadden weinig succes met Russische poppen. Dragon produceerde 'Vladimir', een Sovjet-verkennner, die in 1945 Wenen hielp innemen, en een marinier 'Dimitri' uit 1942. Maar ze werden alle twee snel uit de verkoop gehaald. Bij veilingen op internet via Ebay, waar druk in GI Joe werd gehandeld, zijn deze Russen dezer dagen niet in trek. ,,Ze zijn alleen voor verzamelaars, niet voor kinderen'', meent Hogan.

De echte concurrent van GI Joe verschuilt zich op de kelderverdieping van de winkel aan Times Square, waar de computerspelletjes staan. Ook in zulke oorlogspelletjes komen de Russen er vaak slecht vanaf. In het spel 'Soldaten: Helden van de Tweede Wereldoorlog' kun je vechten met de keurtroepen van 'De Geallieerden, Duitsers en Russen', alsof er drie partijen meevochten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden