De Koude Oorlog, allerminst een absurdistische luchtspiegeling

geschiedenis | interview | De welvaart groeide enorm na de oorlog, maar ook de angst voor een apocalyptisch wereldeinde. Nostalgie dringt die vrees de laatste jaren naar de achtergrond, maar dat doet de geschiedenis geen recht, stelt historicus Martin Bossenbroek in een nieuw boek.

Met enige verbazing las historicus Martin Bossenbroek in recente jaren boeken die met een zweem van heimwee terugblikten naar de 'goeie ouwe tijd' van de tweede helft van de vorige eeuw. Daarin vond hij geen spoor terug van de beklemmende Koude Oorlog. "Ik misgun natuurlijk niemand zijn nostalgie, maar het is wel een vertekening van de geschiedenis."

In zijn nieuwste boek 'Fout in de Koude Oorlog' neemt hij de lezer mee terug naar de tijd waarin gezinnen een geweldige welvaartsgroei doormaakten, maar waarin tevens een gitzwarte nucleaire donderwolk boven hen hing. De nieuwe auto en koelkast konden gepaard gaan met een angst voor een apocalyptisch einde van de wereld.

Voor een deel begrijpt Bossenbroek de vertederende nostalgie die naar voren komt uit boeken als 'Een tevreden natie. Nederland van 1945 tot nu' en onlangs uit de enorme bestseller 'Gouden Jaren', van Annegreet Bergen. "Het was een overzichtelijke tijd. We wisten wie de good en wie de bad guys waren. Het was wij tegen hunnie. Maar dan zijn we wel de angstige momenten uit die jaren vergeten. Als klein landje moesten we kiezen tussen twee partijen, daar was geen ontsnappen aan. De 'angst voor de bom' zat diep. Met alle consequenties van dien."

De huidige oplopende spanningen tussen Oost en West doen de herinneringen teruggaan naar de tijd voor de val van de Muur. Een boek over de Koude Oorlog lijkt als geroepen te komen. "Ik hoop niet dat iedereen denkt dat ik het met Poetin op een akkoordje heb gegooid", zegt Bossenbroek met enige scherts. "Ik vond het gewoon nodig om in herinnering te brengen dat we dat conflict niet kunnen afdoen als een absurdistische luchtspiegeling waar we achteraf lacherig over kunnen doen."

Net als bij zijn succesvolle boek 'De Boerenoorlog' laat Bossenbroek het tijdperk zien door de ogen van mensen van vlees en bloed, in dit geval KVP-politicus Joseph Luns en de filmer Joris Ivens. Deze mannen waren volstrekte tegenpolen. Luns belichaamde de Amerikaanse, conservatieve kijk op de twee machtsblokken die elkaar in een nucleaire houdgreep hielden. Ivens bezag de wereld daarentegen door een communistische bril.

In de ogen van Bossenbroek vormen zij de perfecte uitersten om die gespletenheid van de toenmalige samenleving uit te beelden. "De Koude Oorlog dwong iedereen tot een keuze tussen alle dilemma's van die jaren. Koos je voor het communisme of voor het kapitalisme? Protesteerde je tegen de bombardementen op Vietnam door de VS of juist tegen de bezetting van Praag door de Sovjet-Unie? Ging je naar het Museumplein om te protesteren tegen de kruisraketten of niet?"

Niemand ontkwam er volgens Bossenbroek aan om 'foute' of zelfs moreel verwerpelijke keuzes te maken. Ook hijzelf niet. "Ik beschrijf in mijn boek dat ik in november 1981 op het Museumplein stond om te protesteren tegen het besluit om op Nederlands grondgebied kruisraketten te plaatsen. Ik vond het prachtig dat Amsterdam tot een kernwapenvrije stad werd verklaard. Dat op dat moment de Russen al SS-20-raketten op hetzelfde Amsterdam hadden gericht, drong niet echt tot me door. Achteraf vind ik dat behoorlijk genant."

Het hele idee van ontwapenen in de hoop dat de andere kant dat ook zal gaan doen, vindt hij achteraf naïef. "Ik kijk op die periode met weinig plezier terug. Het debat werkte als een morele splijtzwam in de samenleving. Mensen verketterden elkaar over en weer als 'fout'."

Zo was Joseph Luns voor het linkse deel van de natie de belichaming van alles wat slecht was aan rechts. Ga maar na. Luns was in de jaren dertig een ultraconservatief die bewondering had voor dictatoriale regimes zoals Spanje, Portugal en Italië. Hij werd in de jaren dertig lid van de NSB. Hij stond pal achter de VS die in zijn ogen terecht 'the hell out of the Vietcong' bombardeerden. Als chef van de Navo raakte hij bekend als een echte communistenvreter.

Een groter verschil met de andere hoofdpersoon, de filmer Joris Ivens, is volgens Bossenbroek niet denkbaar. Ivens koos na de oorlog de kant van de voor onafhankelijkheid vechtende Indonesiërs. Jarenlang maakte hij propagandafilms voor communistische regimes die verantwoordelijk waren voor miljoenen doden. Hij maakte positieve films over de Culturele Revolutie van Mao Zedong. VVD'er Frits Bolkestein had er geen problemen mee om hem te vergelijken met Leni Riefenstahl, de nazi-cineaste.

Gedwongen te kiezen

Stap voor stap gaat Bossenbroek door de na-oorlogse conflicten tussen de twee kampen zoals bij de Hongaarse Opstand in 1956 en de ijzingwekkende Cuba-crisis van 1962. Een van de breekpunten in de Koude Oorlog is volgens Bossenbroek de Vietnam-oorlog die de tweede helft van de jaren zestig domineerde.

"Het werd velen duidelijk dat de Verenigde Staten, de bevrijders van de Tweede Wereldoorlog, toch niet zulke voorvechters waren van de vrije wereld en universele mensenrechten als we wel dachten. Met de mensonterende praktijken, zoals het gebruik van napalmbommen, verloren de Amerikanen voor vele Nederlanders alle geloofwaardigheid. Het was een enorme ontgoocheling voor met name de jongeren die de realiteit van de oorlog dagelijks op de tv te zien kregen."

De Sovjet-Unie hield terzelfder tijd (in 1968) huis in Praag. "Maar daar zag je niet meer van dan alleen wat tanks in de straten, dat kwam minder gruwelijk over. Mensen worstelden met de bijna existentiële vraag: aan welke kant sta je?"

Sommige Nederlanders deden een poging om uit die tweedeling te komen, zoals de historici Jan en Annie Romein. Dat kon op weinig steun rekenen. De intellectuelen die in de jaren vijftig zochten naar een derde weg werden uitgemaakt voor fellow-travellers. Zij hadden begrip voor het communisme en dat was verdacht, zo luidde het oordeel. "Hetzelfde gebeurde met koningin Juliana die de wapenwedloop wilde stoppen en opriep tot wereldvrede. Die is in de Greet Hoffmans-affaire door de regering hardhandig tot de orde geroepen."

Bossenbroek schetst hoe de paden van Luns en Ivens elkaar in de loop der jaren gekruist hebben. "Ivens is in de loop der tijd in Nederland tot steeds grotere hoogte gestegen. Uiteindelijk werd hij zelfs door CDA'er Elco Brinkman, die je bepaald geen communistenvriend kan noemen, met veel publiek vertoon gerehabiliteerd. Overal in Nederland zijn straten naar hem vernoemd."

"Tegelijkertijd is van de reputatie van Luns helemaal niets meer over", zegt Bossenbroek. "Mijn studenten kennen hem amper. Alleen in Goes is er een straat naar hem vernoemd: Joseph Lunslaan, terwijl het gaat om een achterafstraatje in een Vinexwijk. Heel treurig."

Ooit was Luns in Nederland buitengewoon populair, door zijn opvallende uitspraken gedaan met zijn karakteristieke geaffecteerde stem. Negentien jaar lang was hij minister van buitenlandse zaken. Vervolgens was hij de langstzittende secretaris-generaal van de Navo. Alle groten van de aarde ontmoette hij. Volgens Bossenbroek was hij destijds in het buitenland de bekendste Nederlander op Johan Cruijff na.

Eén van de vragen die Bossenbroek opwerpt, is waarom Luns tot de grond is afgebroken en Ivens tot op de dag van vandaag telkens op het schild wordt geheven. "Waarom is in onze tijd de communist populairder dan de conservatief? Het was toch 'rechts' dat in 1989, na de val van de Muur, de overwinning op het communisme kon claimen? Het kapitalisme had gewonnen van het communisme."

Bossenbroek geeft in zijn boek zelf twee antwoorden: éen persoonsgebonden en één meer algemeen. Hij wijst erop dat Ivens een buitengewoon aangename persoonlijkheid en een vriendelijke oude baas was, terwijl Luns op zijn oude dag steeds bitterder en zwartgalliger werd. "Bovendien is het met ons historisch bewustzijn in Nederland zo dat de nazi's het absolute kwaad vertegenwoordigen en niet de communisten. Terwijl de regimes van Stalin en Mao net zo goed op ongekende schaal dood en verderf hebben gezaaid. Met mensen zoals Ivens, die onbekommerd propaganda voor hen bedreven, hebben we kennelijk nog steeds geen moeite."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden