De korf bloeit niet door deugd

Bernard Mandeville is wereldberoemd, behalve in zijn vaderland. Met de uitgave van zijn verzameld werk komt daar verandering in. Deel 4 van een serie over een filosoof en arts die ondeugden een zegen noemde voor de maatschappij.

Er zijn vele redenen waarom ik mijn leermeester in de ethiek, professor Hannes de Graaf, dankbaar ben. Twee ervan zijn van belang voor de manier waarop ik het werk van Mandeville lees en interpreteer. In de eerste plaats liet De Graaf mij als theologisch student in Utrecht kennis maken met 'De fabel van de bijen', het bekendste werk van deze geneesheer-filosoof. Als jong en ontvankelijk student werd ik zo geconfronteerd met een maatschappij waarin soms voor de simpele zedelijke deugden weinig plaats leek te zijn. In economie en politiek leidt een extreme deugdzaamheid tot ondergang en verval. Wanneer de bijen allen de deugd omhelzen kunnen ze hun bloeiende korf niet in stand houden. Ze wijken uit naar een holle boom om daar sober voort te leven.

Daar zat ik op de collegebanken met mijn idealisme. Was er nog plaats voor de deugd in bredere maatschappelijke verbanden? Of betrof de ethiek alleen maar persoonlijke verhoudingen tussen individuen? Mandeville gaf hier nauwelijks een antwoord op.

Dat kreeg ik gelukkig deels met een tweede boek dat De Graaf mij liet bestuderen: 'Moral Man and Immoral Society' van de Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr. De ondertitel van dit boek luidt 'A study in Ethics and Politics'. Niebuhr verschafte mij een breder kader waarin ik met name de bijenfabel van Mandeville kon plaatsen.

Zijn hoofdstelling luidt dat er een scherp onderscheid gemaakt moet worden tussen het morele en sociale gedrag van individuen en van maatschappelijke groeperingen. Dit onderscheid vormt de noodzaak en rechtvaardiging van politieke en economische praktijken, die een op persoonlijke verhoudingen en het individuele geweten gerichte ethiek altijd ongemakkelijk en aanstootgevend zal vinden. Op individuen kan vaak een moreel beroep worden gedaan. Zij houden dan rekening met andermans belangen en kunnen zich zelfs voor anderen opofferen. Dankzij een morele opvoeding kan hun bestaande sympathie ook rationeel uitgebouwd worden tot een idee van rechtvaardigheid, waarin de eigen belangen en die van anderen tamelijk objectief kunnen worden afgewogen. Dit alles kan, aldus Niebuhr, veel moeilijker en soms zelfs helemaal niet voor groepsverhoudingen worden bereikt. Zelfopoffering mag men hier nooit verwachten, maar ook van andere morele handelingen en deugden zal veel minder sprake zijn.

Binnen dit brede kader past het werk van Mandeville, dat vooral laat zien hoe de nieuwe kapitalistische maatschappij uit zijn tijd deels op particuliere ondeugden is gebaseerd. Tegelijkertijd gaf Niebuhr mij ook instrumenten in handen om constructief vanuit de ethiek door te denken op de constateringen van Mandeville. Die hoeven je namelijk niet meteen tot cynisme of politiek en economisch realisme te brengen. Niebuhr, maar ook Manderville, zoals ik later leerde, menen wel degelijk dat er een plaats is voor de moraal in maatschappelijke verbanden. De moraal is geen franje zoals de politieke realisten beweren, die we voor met name internationale politieke en economische relaties maar beter kunnen afschaffen. Maar ze is ook geen panacee voor alle maatschappelijke kwalen zoals moralisten en idealisten vaak denken. Dat is de belangrijkste eerste les die ik van Mandeville leerde.

Niebuhr voegt daar als tweede les aan toe dat je hard moet studeren en vechten om te kijken of en in hoeverre er ruimte is voor de ethiek in de maatschappij. Het uiteindelijke doel van zijn studie was in zijn eigen samenvatting: “om politieke methoden te vinden die het meest beloftevol zijn om een ethisch maatschappelijk doel voor de maatschappij te bereiken“.

Eigenlijk ligt hier een derde punt waarvoor ik De Graaf dankbaar ben. Want deze samenvatting van Niebuhrs studie geeft ook goed zijn eigen maatschappelijke inzet weer. Als oprichter van de Pacifistisch Socialistische Partij en als voorstander van een dialoog met het toenmalige sovjetblok, bleef De Graaf altijd zeer realistisch over besprekingen en gevaren van een maatschappelijk-morele inzet. Om die laatste te onderkennen is het belangrijk om Mandeville te blijven lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden