De Korea’s zijn ver uit elkaar gegroeid

Jongeren in Seoul hebben nagenoeg onbeperkt internettoegang, maar hebben geen idee van wat zich een paar kilometer noordelijker afspeelt. Beeld AP

De Winterspelen die vandaag beginnen moeten Noord- en Zuid-Koreanen nader tot elkaar brengen. Maar hebben de rijke Zuid-Koreanen, met name de jongeren, daar nog wel zin in?

Olympische Winterspelen in een gehucht in de armste regio van Zuid-Korea, op amper negentig kilometer van de grens met het communistische noorden? Geen wonder dat de Koreanen tweemaal achter het net visten, in 2010 en 2014. De campagne voor Pyeongchang maakte toen weinig kans. Maar driemaal was ook hier scheepsrecht en vandaag gaan de Winterspelen van start.

Zelfs de naam van het wintersportoord zorgt vaak voor verwarring. Internationale media, zoals The Wall Street Journal en de Daily Telegraph, maken melding van mensen die per vergissing aankwamen in de Noord-Koreaanse hoofdstad Pyongyang, terwijl ze in Pyeongchang moesten zijn. Recent zou dat zelfs een klein vliegtuig met Chinese sportbonzen zijn overkomen.

Om de verwarring te voorkomen voegden de Zuid-Koreanen een 'e' toe aan de traditionele schrijfwijze Pyongchang.

De onwaarschijnlijke campagne voor het dorpje in het achtergebleven berggebied, met destijds twee skiliften, steunde voor een groot deel op politieke bedoelingen: het organiseren van de spelen zo dicht bij Noord-Korea zou de twee landen dichter bij elkaar brengen.

Nog altijd oorlog

Dat lijkt nogal een opgave, want het noorden en zuiden zijn officieel nog altijd met elkaar in oorlog. In 1953 werd de Koreaanse Oorlog, die meer dan twee miljoen levens kostte, met een wapenstilstand beëindigd. De vrede is nooit getekend.

Maar nu lijkt de toenaderingscampagne te werken. Noord-Korea besloot op een laat moment mee te doen aan de spelen. Het Internationaal Olympisch Comité streek met de hand over het hart en stond een ruime delegatie toe, ook al hadden alleen twee kunstschaatsers zich volgens de regels geplaatst. In totaal komen er nu enkele honderden sporters, verzorgers, begeleiders en cheerleaders uit het noorden naar Pyeongchang.

Noord- en Zuid-Korea zullen zelfs gezamenlijk het stadion binnenlopen tijdens de openingscerenomie, achter een 'eenheidsvlag'. De twee landen brengen een gezamenlijk vrouwen-ijshockeyteam op het ijs en Pyongyang stuurt hoge vertegenwoordigers naar het zuiden: Kim Yong-nam, voorzitter van het parlement en daarmee officieel staatshoofd, en Kim Yo-jong, de zus van de grote leider Kim Jong-un.

Al deze ontwikkelingen passen precies in het Zuid-Koreaanse plaatje, ontwikkeld door ambtenaren van het ministerie van eenwording, dat al sinds 1969 werkt aan plannen voor hereniging. De Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in heeft al gezegd dat hij Kim Yong-nam wil ontmoeten. Missie geslaagd dus, en nu op naar de vredesbesprekingen en hereniging?

Puck en penalty

Zo'n vaart zal het niet lopen. Want de twee landen zijn in de afgelopen 65 jaar heel ver uit elkaar gegroeid. Zelfs de taal is niet meer hetzelfde: Bij de trainingen bleek dat de ijshockeyers uit het noorden en het zuiden verschillende termen gebruiken. De zuiderlingen hebben veel Engelse woorden overgenomen, zoals puck en penalty, terwijl de noorderlingen voor alles een Koreaanse vertaling kennen.

Ook de bredere culturele verschillen zijn enorm. Alle Koreanen zijn trots op hun cultuur die duizenden jaren oud is als het gaat om keramiek, taal en muziek. Maar de afgelopen decennia is er veel veranderd. Waar de inwoners van het noorden zich nog altijd moeten vermaken met collectieve zang en dans ter ere van hun grote leider, heeft het zuiden een explosie van populaire cultuur meegemaakt.

Zuid-Koreaanse televisieseries en amusementsprogramma's zijn ook in andere Oost-Aziatische landen populair en de popmuziek, bekend als K-pop, staat zelfs op het punt de rest van de wereld te veroveren. Deze culturele ontwikkeling wordt voortgedreven door een enorme economische groei in Zuid-Korea, dat nu technologisch een van de voorlopers in de wereld is. Weinig andere landen zijn in zo korte tijd zoveel rijker geworden en bijna nergens is de internettoegang beter.

Het noorden en het zuiden waren rond 1970 nog even arm, een gemiddelde Koreaan verdiende in die tijd amper duizend dollar per jaar - omgerekend naar de huidige waarde. Nu benadert het bruto binnenlands product per Zuid-Koreaan de 30.000 dollar en daarmee is zij of hij ongeveer even rijk als iemand in Spanje of Italië.

In het noorden ligt het gemiddelde inkomen, voor zover we de statistieken uit dat land kunnen vertrouwen, nog steeds rond de duizend dollar per jaar. Het is wat hoger geweest maar natuurrampen zorgden, versterkt door communistisch wanbeleid, voor een verarming in de jaren negentig. De grote hongersnoden uit die tijd zijn volgens de meeste berichten inmiddels achter de rug. Maar de kindersterfte is in Noord-Korea nog altijd veel hoger en de gemiddelde inwoner wordt er 69 jaar, tien jaar jonger dan in het zuiden.

Jongeren

Wat moeten de rijke Zuid-Koreanen met hun verarmde, onderdrukte noorderburen? Vooral de jongeren in het zuiden, hoogopgeleid, met goede economische vooruitzichten en vrijwel permanent vastgekleefd aan de nieuwste smartphone, vragen zich dat steeds openlijker af. Geografisch is de afstand niet groot, maar cultureel wel. Contact is er nauwelijks, want die Noord-Koreanen zitten niet eens op Twitter, Facebook, Instagram of lokale sociale media.

De ouders en grootouders van de Zuid-Koreaanse jeugd kennen de geschiedenis en weten hoe het tot de tragische scheiding is gekomen. Zij hebben altijd geloofd in het idee dat noord en zuid ooit weer samen zullen gaan, ook al is het de vraag in welke vorm.

Zuid-Korea is politiek een zeer verdeeld land, met een conservatief en een progressief kamp die elkaar min of meer in evenwicht houden. De conservatieven haten het communisme en zien alleen een toekomst als verenigd kapitalistisch land, bondgenoot van de VS. De progressieven zien meer in toenadering van twee kanten, met respect voor de grote Chinese buurman.

Zangles op een school in Noord-Korea Beeld REUTERS

Maar hereniging moest er hoe dan ook komen, net zoals dat gelukt is tussen Oost- en West-Duitsland (zie kader). Ook de huidige president, zoon van vluchtelingen uit het noorden, gelooft daar heilig in. De progressieve Moon heeft altijd gezegd dat hij bereid is Kim Jong-un te ontmoeten. Als bondgenoot van de VS moet hij nu een lastige balanceeract uitvoeren om president Donald Trump ook te vriend te houden, maar de hereniging blijft voor Moon de stip aan de horizon.

Moon is gekozen met steun van veel jonge Zuid-Koreanen, die wilden afrekenen met zijn voorgangster Park Geun-hye. De conservatieve Park, dochter van de man die in de jaren zestig en zeventig Zuid-Korea met harde hand moderniseerde, moest vorig jaar aftreden vanwege corruptie en machtsmisbruik. Maar ook al steunen de jongeren de progressieve Moon, zijn enthousiasme voor hereniging delen ze niet.

"Ongetwijfeld zijn we twee verschillende en gescheiden landen", zegt Lee Seung-kun (27) tegen persbureau Reuters. "Dat betwijfelt niemand, dus deelnemen aan de Olympische Spelen als 'een land' slaat nergens op." Anderen formuleren het nog harder. "Noord-Korea was vorig jaar de hele tijd bezig met raketten afschieten", zegt Kim Joo-hee (24). "En nu willen ze ineens naar het zuiden komen voor de spelen? Wie beslist dat?"

Alleen maar slechter

Ook het gezamenlijke ijshockeyteam kan niet op louter enthousiasme rekenen. Veel Zuid-Koreanen maken via sociale media duidelijk dat ze het maar niks vinden dat landgenotes die hard hebben getraind, nu ineens plaats moeten maken voor Noord-Koreaanse speelsters. Het team zou alleen maar slechter worden. Sommigen spotten zelfs dat de 'spelen van Pyeongchang' de 'spelen van Pyongyang' zijn geworden. President Moon probeerde na een ontmoeting met de ijshockeysters de gemoederen te sussen door te zeggen dat meedoen belangrijker is dan winnen.

Maar volgens kenners van de Zuid-Koreaanse politiek heeft Moon de situatie verkeerd ingeschat. Hij hield vast aan het traditionele verlangen naar hereniging, terwijl de jeugd daar weinig meer voor voelt. Vorig jaar won Moon de verkiezingen juist dankzij jongeren die hoopten op verandering. Want ondanks de turbulente ontwikkelingen van de afgelopen decennia is Zuid-Korea nog altijd in veel opzichten een ouderwets land, waar iedereen geacht wordt in de pas te lopen.

Zuid-Koreanen behoren tot de hardste werkers ter wereld, en ondanks alle welvaart scoort het land niet goed als het gaat om welzijn en geluk. Zelfdoding komt er relatief vaak voor, ook onder jongeren. Zij staan vaak onder grote druk van hun familie, die verwacht dat ze de beste opleiding afmaken en daarna een goede baan vinden, trouwen en kinderen krijgen. Maar de jongeren willen niet meer, het geboortecijfer is bijna het laagste ter wereld - demografen spreken al van een 'geboortestaking'.

Zo raakt Zuid-Korea langs nieuwe lijnen verdeeld: de mensen die willen vasthouden aan de oude waarden, waar hereniging bij hoort wat het ook kost, tegenover degenen die vinden dat hun land een eigen, nieuwe koers in moet slaan. Zij vinden dat Zuid-Korea vrijer en moderner moet worden, met meer aandacht voor een gelukkig leven. De economische welvaart kan beter gebruikt worden om meer kinderopvang te betalen, of betere zorg voor de ouderen. Samenwerking met het totalitaire regime in Pyongyang past daar niet meer bij.

Is een Koreaanse hereniging mogelijk?

De 'Wiedervereinigung' is geslaagd en niemand wil die terugdraaien, maar de kosten waren hoog, hoger dan veel mensen dachten. Het rijkere westen van Duitsland heeft jarenlang grote bedragen moeten pompen in het armere oosten - dat nu nog altijd armer is. De 'bloeiende landschappen' die de Duitse bondskanselier Helmut Kohl destijds beloofde zijn er nooit gekomen.

In Korea zijn de verschillen nog veel groter: Noord-Korea is veel armer dan Oost-Duitsland en het is een wredere totalitaire staat, waar de inwoners nauwelijks geacht worden zelf beslissingen te nemen. Het zal heel moeilijk worden om de Noord-Koreanen na decennia van onderdrukking te laten wennen aan het leven in een vrij en kapitalistisch land.

De last zal ook zwaarder zijn voor de Zuid-Koreanen, vanwege de demografie. Destijds waren er ongeveer vier maal zoveel West-Duitsers als Oost-Duitsers. In Zuid-Korea wonen slechts tweemaal zoveel mensen als in Noord-Korea en dat maakt de kosten per Zuid-Koreaan nog veel hoger.

Verslaggever Eline van Suchtelen ging op excursie in het grensgebied: Sport verbroedert, maar de grens met Noord-Korea blijft dicht

Lees meer op Trouw over de Olympische Spelen in Pyeongchang

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden