De koningin en de staatshoofddoek

De hoofddoek die koningin Beatrix en prinses Máxima in de Verenigde Arabische Emiraten en Oman droegen, leidde tot veel ophef en discussie. Zijn wij de kunst van de omgang met de monarchie aan het verleren?

Dat koningin Beatrix en prinses Máxima tijdens de staatsbezoeken aan de Verenigde Arabische Emiraten en Oman in de moskee een hoofddoek droegen, leidde tot ophef die haast een ritueel lijkt te worden wanneer de majesteit voor de camera verschijnt.

Nieuw bij de laatste rel: de satirische reactie van Vara-videocolumnist Sander van de Pavert wekte politieke verontwaardiging. De koningin naakt in beeld brengen tijdens een zogenaamd bezoek aan een Papuastam, dat ging volgens velen te ver.

En dan was er de persoonlijke reactie van de koningin, waarin ze de kritiek op de hoofddoek als symbool van vrouwenonderdrukking afdeed als 'onzin'. Wat premier Rutte weer op het verwijt kwam te staan dat hij de koningin te weinig in bescherming neemt.

Zijn wij de kunst van de omgang met de monarchie aan het verleren?

Bart Jan Spruyt, historicus en conservatief publicist: "Dat valt inderdaad te vrezen. Persoonlijk heb ik de afgelopen jaren wel eens getwijfeld aan nut en noodzaak van de monarchie in ons land. Maar hoe langer ik erover nadenk, hoe mooier ik ons gemengde bestuurlijke stelsel vindt. Onze democratische rechtsstaat wordt niet alleen gewaarborgd door de Tweede Kamer, maar ook door een soort extra controlerend orgaan, een chambre de reflection, de Eerste Kamer. En in de regering zelf zit dan ook nog eens een onafhankelijk, niet-politiek gebonden staatshoofd, de koningin, als een vliegende keep van ons staatsbestel.

"Dit is een even uniek als kwetsbaar systeem. Als we het willen behouden, moeten we er zuinig op zijn en er verstandig mee omgaan. En dat betekent onder meer: geen mensonterende filmpjes maken onder het mom van satire. De koningin in beeld brengen alsof ze naakt in de modder zit, dat is geen satire, maar een desacralisering. Extreem pijnlijk en schofferend. Niet bedoeld om kritiek te uiten, maar om op een destructieve wijze lol te maken en te kijken hoe ver je kunt gaan. Zo tast je een mens én een instituut ernstig aan. Als we het koningshuis willen behouden, moeten we dit soort dingen niet doen."

Marli Huijer, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "Natuurlijk is dat filmpje wél een politieke satire. En het hoort nu eenmaal bij de vrijheid van spreken dat degene die minder macht heeft - de columnist, de cartoonist, de kunstenaar - meer vrijheid heeft om een hooggeplaatste te bespotten dan andersom. De hogergeplaatste moet een wat dikkere huid hebben dan de gemiddelde Nederlander.

"Dat het majesteitsschennis zou zijn als de koningin naakt afgebeeld wordt - die tijd hebben we toch wel gehad? Bovendien: ze wás niet naakt te zien, want het filmpje toont duidelijk niet haar eigen lichaam. De koningin is een mens, en dus verbeeld je je wel eens hoe ze zou zijn als ze naakt is. Daar wordt ze niet minder mens of koningin van, integendeel. En als het koningshuis als instituut hier niet tegen zou kunnen, zou het er pas werkelijk triest mee gesteld zijn."

Spruyt: "Niet alleen de spotters vliegen uit de bocht, ook de koninklijke familie zelf gaat niet vrijuit. Zoals de burgers een bepaald respect in acht dienen te nemen tegenover het koningshuis, zo moeten de leden van de koninklijke familie hun ambt op zo'n manier invullen dat alle burgers zich erin kunnen herkennen. En dat doet de familie de afgelopen jaren onvoldoende.

"De voorbeelden zijn bekend; prinses Máxima met haar uitspraken over de Nederlandse identiteit, de koningin met haar eenzijdige politieke boodschappen in haar kersttoespraken. Het is inmiddels helemaal niet meer moeilijk om in te schatten wat het politieke profiel is van het koningshuis. Het koningshuis is vóór ontwikkelingssamenwerking, vóór multiculturalisme en vóór Europa. Dat zijn stuk voor stuk omstreden politieke punten, punten waar geen maatschappelijke consensus over bestaat.

"In Oman maakte de koningin de keuze om tot twee keer toe een moskee te bezoeken. En daarbij komt ze achteraf met de bewering dat de hoofddoek niet per definitie een teken is van vrouwenonderdrukking. Dat klopt op zichzelf wel, maar het is een eenzijdige stellingname in een gepolariseerd debat, waarin elke nuance ontbreekt. Wilders zit aan de andere kant van het spectrum, even onzinnig: 'De hoofddoek is altijd een teken van vrouwenonderdrukking'.

"Het staatshoofd zou boven de partijen moeten staan. En als het zich inlaat met maatschappelijke spelers, dan op een evenwichtige manier. Na de moord op Theo van Gogh bezocht de koningin een Marokkaans theehuis en een moskee. Waarom niet ook de familie van de vermoorde filmmaker? Als de koningin volhardt in het creëren van een liberaal-progressief aura rond haar persoon, zal dit haar en de monarchie uiteindelijk opbreken."

Huijer: "Ik zie dat anders. Het koningshuis is in Nederland gelukkig nooit absoluut heersend geweest, en altijd in wisselende mate omstreden. We moeten dus ook niet over de koningin praten alsof ze in hoogst eigen persoon het centrum van de macht is. De koningin is ook maar een mens, feilbaar en nooit neutraal, en het koningshuis is dus menselijker dan menig monarchist zou willen.

"De laatste tien, twintig jaar heeft het koningshuis zich ontwikkeld tot een van de vele spelers in een zeer divers politiek landschap. Nog altijd kennen wij een bijzonder meerpartijenstelsel, voortkomend uit de verzuiling, waarin consensus slechts bereikt wordt als alle stemmen gehoord worden. De koningin is een van die geluiden geworden.

"Preciezer gezegd: de koningin ziet erop toe dat alle stemmen gehoord worden. Nu we een rechts kabinet hebben, zorgt ze voor een welkome tegenstem, die wat Karl Popper de 'open samenleving' noemde uitsluitend dichterbij brengt. Als moederfiguur komt de koningin op voor de groepen die in het heersende tij het minst vertegenwoordigd zijn.

"Als we het koningshuis zien als een van de vele deelnemers in het politieke democratische spel, waarin alle spelers eraan bijdragen dat de vele checks and balances in stand blijven, dan vervult het koningshuis op voorbeeldige wijze een vitale rol."

Spruyt: "Ik geloof niet dat de boodschap van de koningin een recente correctie op een rechts kabinet is. Daarvoor is de toon en de strekking van haar boodschappen te constant.

"Het koningshuis kán een stabiliserende factor zijn in een pluralistische samenleving. Als we het staatshoofd ten minste netjes behandelen. En als we moeite doen om met z'n allen de mythe in stand te houden. Maar daar moet het staatshoofd zelf ook aan meewerken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden