De koning wordt bijgepraat, maar verder kan de Kamer het zelf

Mark Rutte arriveert bij paleis Noordeinde, op 13 oktober. Daar lichtte hij de koning in over de voortgang van de kabinetsformatie. Beeld EPA
Mark Rutte arriveert bij paleis Noordeinde, op 13 oktober. Daar lichtte hij de koning in over de voortgang van de kabinetsformatie.Beeld EPA

Koning Willem-Alexander heeft nog maar een kleine rol bij de kabinetsformatie. De ministers beëdigen, donderdag, is zijn enige formele taak. Wel informeert de Tweede Kamer de koning nu actiever dan de vorige keer, ziet parlementair historicus Alexander van Kessel.

Het beeld van formateur Mark Rutte die onlangs zijn fiets op slot zette bij de trap van paleis Noordeinde, intrigeerde parlementair historicus Alexander van Kessel meteen. “Daar is vast over nagedacht, Rutte poseert daar niet zomaar”, zegt de Nijmeegse wetenschapper. Het beeld onderstreepte dat de koning formeel misschien niet meer de regie heeft over de kabinetsformatie - hij wordt er nog steeds nauw bij betrokken. Meer dan de vorige keer, toen koningin Beatrix nog in functie was.

Het is de tweede keer dat de Tweede Kamer zelf de controle heeft over de kabinetsformatie. De koning heeft nauwelijks een rol meer. Rutte was daar eerst fel op tegen. Maar een Kamermeerderheid onder leiding van D66 besliste in 2012 anders.

De kritiek van toen is verstomd. Er klonk op het Binnenhof de afgelopen maanden nog maar mondjesmaat de roep om de koning, zelfs toen het moeilijk werd. Wat resteert is de discussie over het principe: een partij als de SGP, bijvoorbeeld, blijft vinden dat de koning om symbolische redenen de regie moet hebben bij de formatie.

Historicus Alexander van Kessel ziet deze tweede ‘formatie nieuwe stijl’ als het bewijs dat de nieuwe procedure werkt, ook bij een lastige kabinetsformatie. Verbonden aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, was hij in 2014 één van de onderzoekers die het nieuwe proces evalueerden, op verzoek van de Kamer.

U adviseerde de Kamer de vorige keer om de koning actiever te informeren, waarom?

“De koning heeft een ‘informatierecht’, het wordt ook zíjn regering, hij maakt er deel van uit. Deze keer is dat door de Kamer weer nadrukkelijker erkend. Koning Willem-Alexander is meer dan tien keer bijgepraat, door de informateurs en door de voorzitter van de Tweede Kamer. Soms telefonisch, soms bij hem thuis, op villa Eikenhorst. Soms op zijn werkpaleis Noordeinde, een formelere plek.

“Dat is een duidelijk verschil met 2012, toen D66 en de PvdA aanvankelijk vonden dat koningin Beatrix niet op het paleis bezocht hoefde te worden door de informateurs, omdat het de indruk zou wekken dat ze nog een rol had. Die kramp is er vanaf. Het moest zich even settelen.”

Had het onder leiding van de koning niet sneller kunnen gaan dan?

“Ik heb er geen aanwijzingen voor. De lange duur lag niet aan de nieuwe procedure. Als koningin Beatrix bij eerdere trage formaties weleens tot spoed maande trokken partijen zich daar ook niet per se iets van aan. Uiteindelijk geldt: de politici zelf bepalen hoe lang het duurt en wat eruit komt. De rol van de koning, die onder andere de informateurs benoemt, is overgenomen door de Tweede Kamer. Kamervoorzitter Arib heeft dat keurig geleid. Niet door persoonlijk haar plan te trekken, maar door alle fractievoorzitters bij elkaar te roepen in de rooksalon van de oude Tweede Kamer. Zij besluiten zelf wie ze voordragen. Het aanwijzen van informateurs is democratischer geworden. Het is nu een meerderheidsbesluit, na een openbaar Kamerdebat.”

Het doel was ook dat de formatie ‘opener’ zou worden, zonder koning. Maakt de Kamer dat wel waar?

“De ene informateur was opener dan de andere. Edith Schippers gaf persconferenties, Gerrit Zalm schreef ultrakorte briefjes aan de Tweede Kamer. Er is veel ruimte voor informateurs om dat zelf te bepalen. Het reglement van de Kamer zegt er niets over. Toch is het proces als geheel wel opener geworden. Een koning die de formatie leidt, kan zich bijvoorbeeld niet verdedigen tegen mogelijke kritiek. Dat gaf in 2010 nog veel problemen, toen de PVV verwijten had over de rol van koningin Beatrix.”

Helemaal geen schoonheidsfoutjes gezien, deze keer?

“Het ontbreken van airco in de Stadhouderskamer op het Binnenhof. Het was er voor de onderhandelaars niet uit te houden deze zomer. Puntje ter verbetering.”

Lees ook:

- Wie gaat wat doen? Mark Rutte zet de puntjes op de i

- Lees meer over het nieuwe kabinet in ons dossier over Rutte III

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden