Column

De koning terug? Geen flauw idee.

Lex OomkesBeeld Maartje Geels

We missen de koning bij de formatie, kopte één van de landelijke dagbladen onlangs. De wereld is geruststellend overzichtelijk. Een Oranje is superieur aan het kleine gekibbel aan het Binnenhof. Eén woord en het kinderdagverblijf in de Hofstad is stil.

Er rijst een beeld op van de politiek uit die kop, dat helaas het beeld van velen zal zijn. Je kunt je afvragen of een krant zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid begrepen heeft als dat beeld over politiek Den Haag -bevestigd wordt, maar dat is hier niet de kwestie.

Veel interessanter is de vraag of de formatie, zoals die tot nu toe verloopt, een heel andere wending zou hebben genomen met een staatshoofd dat de procedures bewaakt en zo nu en dan met een vaderlijke opmerking de kinderen in de goede richting duwt.

Sterke persoonlijkheid

Er zijn mensen met superieur inzicht, die een antwoord op die vraag hebben. Zo weet een oud-informateur te melden dat de sterke persoonlijkheid van de moeder van het huidige staatshoofd een beslissende rol speelde in formaties. Als Willem-Alexander maar de kans had gekregen zijn sterke persoonlijkheid in de strijd te gooien, zou de formatie anders lopen. Zou het?

Uiteraard kon het staatshoofd in het verleden een richtinggevende invloed hebben op een formatie. Door de benoeming bijvoorbeeld van een specifieke persoon als informateur. Het lijkt er echter toch vooral op dat het vervolgens die aangewezen persoon was die echt het proces kon beïnvloedde en stuurde.

Zou het staatshoofd Edith Schippers, die nog zo dicht bij de dagelijkse politiek staat, nooit benoemd hebben? Het is maar de vraag of het feit dat zij ook (demissionair) minister is, de hoofdoorzaak van de huidige impasse is. Soms was een informateur een nog actief politicus (zoals Henk Kamp), soms niet (zoals in 2006 Herman Wijffels). Dat leidt soms tot stevige kabinetten (Rutte II) of niet (zoals bij Piet Hein Donner en het door hem gevormde eerste kabinet-Balkenende). Soms kan een buitenstaander een stevig kabinet in elkaar timmeren (zoals de nu opnieuw aangezochte Herman Tjeenk Willink deed met Paars), soms bouwt hij zelf de mislukking van het kabinet al in (Wijffels en het derde kabinet-Balkenende).

Het is een cliché om te stellen dat geen formatie lijkt op de andere. Niets is echter minder waar dan een -cliché. De uitslag van de stembusgang bepaalt of een formatie soepel, dan wel met horten en stoten verloopt. Zoveel middelgrote partijen als we na 15 maart hebben, is bepalender voor de formatie dan de vraag of de koning een rol heeft of niet.

Dwang

De logische conclusie uit de stelling dat zaken nu zo stroef verlopen, omdat de koning er niet bij betrokken is, zou zijn dat Willem-Alexander D66 en ChristenUnie had kunnen dwingen samen te werken, ondanks hun fundamentele ideologische tegenstelling. Of dat Jesse Klaver gedwongen had kunnen worden het migratie-beleid van VVD en CDA te accepteren.

De discussie over de vraag of een rol van de koning nu wel of niet een heilzame invloed heeft op de vorming van een regering is leuk voor de liefhebber, maar uiteindelijk niet bijster relevant. Duidelijke bewijzen dat een rol van het staatshoofd tot ondoorzichtige, ondemocratische toestanden leidt, zijn er niet. Net zo min als er bewijzen zijn dat een rol tot uiterst heilzame gevolgen aanleiding geeft. Het lijkt er verdacht veel op dat een stellingname in deze discussie toch vooral bepaald wordt door de mate van koningsgezindheid.

En waarom ook niet? Hoeveel zin heeft een koningschap dat met het jaar ceremoniëler wordt? Dat is echter iets anders dan dat er nu sluitend bewijs zou zijn dat we niet zonder staatshoofd kunnen in de formatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden