De koning lijkt wel een mens

Decennialang was de Spaanse koning Juan Carlos boven alle kritiek verheven. Maar de laatste tijd is het geen taboe meer om zijn aftreden te eisen. De waardering die hij nu krijgt voor zijn uitbrander tegen de Venezolaanse president Chávez komt hem dan ook zeer goed uit.

De Spaanse media waren altijd terughoudend als het over de koning gaat. Zo staan pulpbladen als ¡Hola! en een dozijn concurrenten vol met roddels over buitenlandse koningshuizen, maar lijken ze de eigen royals steeds uit de weg te gaan.

Toch zijn er na een reeks van kleine incidenten barsten in het taboe verschenen. In mei werd Juan Carlos Borbón y Borbón I, die in januari 70 jaar wordt, nog gekozen tot ’grootste Spanjaard aller tijden’. Vóór Picasso, Cervantes en Columbus. Een maand later toonde de cover van het Catalaanse satirische magazine El Jueves een cartoon van kroonprins Felipe die enthousiast seks heeft met zijn vrouw Letizia. In de tekstballon van Felipe staat: „Weet je wel dat als jij straks zwanger bent dit de eerste keer is dat ik echt heb gewerkt?” Een verwijzing naar de geboortepremie van 2.500 euro per kind die de regering Zapatero verstrekt.

De familie schakelde de rechter in om het blad uit de kiosken te laten halen en de makers aan te klagen. Hoe zat het eigenlijk met de vrijheid van meningsuiting? Waarom mag je eigenlijk nooit iets zeggen van de Borbons?

Senator Iñaki Anasagasti, een Baskische nationalist, barstte uit in een tirade. De koninklijke familie is een stel ’slonzige luiaards’ die niet tegen kritiek kunnen. Het werkelijke schandaal zijn de miljoenen die zij elk jaar opmaken, zonder noemenswaardige tegenprestatie, fulmineerde hij. Anasagasti wond zich ook op over het nieuwe zeiljacht die een bevriende reder voor de koning heeft gebouwd, de vijftiende versie alweer van de illustere Bribón. Juan Carlos is een verwoed zeiler en deed in 1972 mee aan de Olympische Spelen. „Twee maanden vakantie per jaar, een nieuwe Bribón, jachtpartijen (de koning heeft volgens boze tongen in Rusland een dronken beer gedood, red.) en veel afwezigheid: maar het probleem zou een tekening zijn.”

Hierna eiste een Catalaanse separatistische partij, de ERC, meer duidelijkheid over de kosten van het koningshuis. ERC-aanhangers staken portretten van Juan Carlos en koningin Sofía, ’die ons zijn opgelegd door een fascistische dictatuur’, in brand. Een aanval kwam ook van rechts: de radicaal-conservatieve presentator Jiménez Losantos van de veelbeluisterde bisschoppenzender Cope eiste het aftreden van de koning ten gunste van Felipe. Juan Carlos is naar zijn idee te slap tegen de linkse regering. En bij de slachtoffers van de Eta-terreur had Losantos de koning ook nooit gezien.

Voor het eerst in zijn 32-jarige carrière zag Juan Carlos zich genoodzaakt voor zichzelf op te komen en iets te zeggen over de betekenis van de monarchie.

Tegen die achtergrond bezien, doet de botsing met de Venezolaanse president Chavéz van afgelopen weekeinde hem goed: 70 procent van de Spanjaarden juicht het optreden van de koning tijdens de Iberoamerikaanse top in Chili toe. Zijn sonore ’Por qué no te callas’ (waarom hou je je mond niet?) werd in recordtijd een populaire ringtone. De koning is ook een hit op YouTube, niet altijd positief. Een van de filmpjes toont de koning als een arrogante kwast die Chávez een anachronistisch lesje leert. Sommige Latijns-Amerikaanse kranten zagen er een neokoloniale reprimande in.

Maar wat democratische gezindheid betreft laat de koning de autoritaire Venezolaan (die Fidel Castro als grote voorbeeld heeft) ver achter zich, menen zijn fans. En daar valt weinig aan af te doen. Chávez is druk doende om van zijn land een socialistische staat te maken, compleet met volkscomités die net zoveel macht moeten krijgen als het parlement. Juan Carlos speelde een leidende rol in de overgang van Spanje naar een democratie na de dood van dictator Franco. Die niet geringe prestatie verklaart de terughoudendheid waarmee hij altijd is bejegend.

Spanjaarden, zo is vaak gezegd, zijn geen monarchisten, maar juancarlistas. Vooral sinds hij op 23 februari 1981 ’s avonds in uniform op tv verscheen om een einde te maken aan de couppoging van de besnorde kolonel Tejero, kan hij, al het recente rumoer ten spijt, eigenlijk niet meer stuk. Maar hoewel het idee dat Juan Carlos zijn kroon zelf heeft verdiend breed wordt gedragen, verdween de vrees dat de monarchie kwetsbaar is nooit helemaal. „We maken ons zorgen of de monarchie wel goed wortel heeft geschoten”, zo zegt bijvoorbeeld de schrijver-journalist Juan Luis Cebrián.

Juan Carlos-biograaf Paul Preston maakt duidelijk hoe zwaar het parcours geweest moet zijn dat vooraf ging aan zijn finest hour in 1981. In de jaren rond de dramatische en met mysteries omhulde dood van zijn broer (zie kader) werd Juan Carlos gebruikt als pion in een machtsspel tussen zijn vader en dictator Franco.

Don Juan was de zoon van koning Alfonso XIII die in 1931 plotseling afstand deed van de troon toen republikeinen de verkiezingen wonnen. Toen de burgeroorlog (1936-1939) uitbrak, leek Alfonso terug te kunnen keren. Alleen riep de leider van de nationalisten, generaal Francisco Franco, zichzelf uit tot staatshoofd. Franco, die wist dat de wereld van na de Tweede Wereldoorlog een probleem had met alleenheersers, zinspeelde voortdurend op herstel van de monarchie. Maar toen had Alfonso de hoop op een rentree vanuit zijn ballingsoord in Portugal al opgegeven. Hierna werd Don Juan, net als Alfonso veel te liberaal naar het oordeel van de generalissimo, door Franco jarenlang aan het lijntje gehouden.

De twee kwamen uiteindelijk tot een overeenkomst: Juan Carlos zou terugkeren naar Spanje, waar hij onder toeziend oog van Franco zou worden opgeleid. Franco wilde zo internationaal de indruk wekken dat er koninklijke goedkeuring bestond voor zijn onbeperkte aanblijven als regent. Bovendien zou hij zo zicht kunnen houden op Don Juan en invloed kunnen uitoefenen op de politieke richting die een herstelde monarchie na zijn dood op zou gaan. Ook Don Juan zag ook alleen maar voordelen: Juan Carlos zou de caudillo in de gaten houden en de weg openen voor de Bourbons. Eerst zou hij zelf koning worden en dan pas zijn zoon.

De 10-jarige Juan Carlos werd aldus aan zijn lot overgelaten in een land waar hij niemand kende. Zijn jeugd is hem ontnomen, schrijft Preston. Volgens sommigen is daar de oorsprong te vinden van de buien van zwijgzaamheid en zwaarmoedigheid van de koning, die tegelijk de reputatie heeft van een joviale, schouderkloppende levensgenieter. Maar dat is giswerk. Zoals er ook weinig bekend is over de invloed van Franco op hem.. „Van hem leerde ik kijken, luisteren en zwijgen”, zei hij daar ooit zelf over. In ieder geval wees Franco hem in 1969 aan als opvolger, tot grote woede van Don Juan.

Juan Carlos wilde op dat moment al een democratische monarchie. Dat blijkt onder meer uit brieven die hij zijn vader schreef. Hij wist die bedoeling voor Franco goed verborgen te houden en ontving politici en denkers om hun ideeën over de toekomst van Spanje te horen. Soms werden die onherkenbaar, achterin een auto of met een motorhelm, het paleis binnengesmokkeld.

Toen Franco stierf, was Juan Carlos allerminst zeker van zijn zaak. „Denk je dat ze ons nu komen arresteren?” vroeg hij een medewerker. Maar hij kon zijn gang gaan, al moest hij daarbij voortdurend zorgen dat hij het vertrouwen van het Francokamp behield. Als premier benoemde hij Adolfo Suárez, oud-directeur van de staatstelevisie, iemand die ook voor de franquisten aanvaardbaar was. De eerste verkiezingen waren in 1977. Een jaar later stemden de Spanjaarden massaal voor een nieuwe, democratische grondwet.

Na de Tejero-coup, die nog werd gevolgd door een paar minder bekende pogingen, kon Juan Carlos zich terugtrekken in een ceremoniële rol. Een keurslijf dat hij zaterdag op zo’n opmerkelijke manier even van zich af schudde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden