De koning is iedereen nog steeds te slim af

Jonge Marokkanen droomden drie jaar geleden van verandering. Maar er is weinig veranderd, Mohammed VI houdt alle touwtjes in handen.

Het is zaterdagavond en aan een lange tafel in brasserie '6' kijkt Nizar Bennamate met begerige blik naar de cadeautjes die hem van alle kanten worden toegeschoven. Buiten begint het nachtleven van Casablanca op gang te komen. Glunderend trekt de jarige Bennamate (26) een exemplaar van 'l'Art de jouir' van Michel Onfray uit de verpakking. De Franse filosoof verwierf faam als hedonist en anarchist en staat bekend om zijn schotschriften tegen de religie, de islam in het bijzonder.

Bennamate was er al bij toen een groepje activisten in 2009 actie voerde tegen de wettelijke verplichting tot deelname aan de Ramadan. Ze probeerden een picknick te organiseren in een park. Zo'n honderd man oproerpolitie stond klaar om het groepje de toegang te beletten. De actie kreeg destijds ook buiten Marokko veel aandacht.

Begin 2011 stond Bennamate, werkzaam voor internetkrant H24, aan de wieg van wat zou uitgroeien tot de 20 februaribeweging (20FB). Het was het Marokkaanse antwoord op het protest in de Arabische wereld, dat begon met de de zelfverbranding van een groenten- en fruitverkoper in de binnenlanden van Tunesië. Alle aanwezigen in brasserie '6' zijn actief in 20FB. Er is gebak en vruchtensap, de gesprekken zijn geanimeerd, al snel staat de ruimte blauw van de sigarettenrook.

Recent deed de beweging van zich spreken via een solidariteitsactie met twee tieners die werden vervolgd nadat ze een foto op Facebook plaatsten waarop zij innig zoenend zijn te zien. De 'Kiss-in' die in hoofdstad Rabat werd georganiseerd liep uit de hand toen verontwaardigde omstanders hardhandig ingrepen. Zoenen in het openbaar? Dat doe je maar in Europa of in de VS, zo klonk het. In elk geval niet in Marokko.

Haar finest hour beleefde 20FB toen Bennamate en zijn vrienden op 20 februari 2011 tienduizenden mensen op de been wisten te brengen om verregaande democratisering te eisen. Toch duurde dat moment maar kort. Elders in de regio vielen de dictators als rijpe vruchten. Koning Mohammed VI zag de bui al hangen.

Op 9 maart kondigde hij een grondwetswijzing aan die het parlement meer macht moest geven. Dat resulteerde in een commissie en enige maanden later in een referendum. De koning zelf riep de bevolking op 'ja' te zeggen en dat gebeurde, tot diepe frustratie van leden van 20FB die de voorgestelde hervormingen niet afdoende vonden.

Verkiezingen
Op papier leverde de koning macht in. Zo benoemde hij niet langer naar eigen goeddunken de premier en ook verloor hij het recht om op basis van eigen inzichten en wensen het parlement te ontbinden. Er volgden verkiezingen die werden gewonnen door de PJD, een gematigd islamistische partij (tegen invoering van de sharia).

"De woorden en de gezichten zijn veranderd, niet de praktijk van de macht", meent Dalal Saddiqi, een mediaconsultant van achterin de twintig. Ze moet erkennen dat Mohammed VI met zijn hervormingen de beweging te slim af is geweest. "Hij heeft ons de wind uit de zeilen genomen."

Demonstraties gingen door, maar het momentum leek voorbij. De nieuwe grondwet bleek afdoende om de angel uit het volksprotest te halen. 20FB wil verder gaan, veel verder. De vraag is alleen, hoe? Hoe slagen ze erin de bevolking opnieuw te mobiliseren? En hoe kunnen zij de strijd aan met de spindokters van het koninklijk paleis? Daarbij: Marokkanen zijn ook niet blind. Ze zien hoe de revoluties in Libië, Egypte en Syrië ontspoorden. Als het zo moet, dan maar even niet.

Het verjaarsfeest wordt aangegrepen voor een brainstormsessie. Saddiqi weet het even niet meer. "We gingen de straat op, maar uiteindelijk haalde het allemaal weinig uit." Bennamate is het daarmee niet eens. "Voorheen hadden we niet zo gemakkelijk een avond kunnen organiseren. We zouden zijn afgeluisterd, mogelijk zijn opgepakt door de politie. De muur van de angst is gevallen", vervolgt hij. "Zelfs taxichauffeurs bekritiseren nu openlijk de koning."

Afgelopen zomer kreeg het koninklijke imago nog een lelijke knauw, toen bleek dat Mohammed VI, in het kader van een staatsbezoek van de Spaanse koning Juan Carlos, een veroordeelde Spaanse pedofiel gratie had verleend.

De verontwaardiging, op internet aangevuurd door leden van 20FB, was enorm en dwong de koning op zijn schreden terug te keren.

"Voorheen was er de mythe van de goede koning die slecht wordt geadviseerd", zegt Karim Tazi op de sofa van zijn werkkamer in buitenwijk van Casablanca. "Mohammed VI is niet langer gevrijwaard van kritiek op zijn persoon. Dat is een fundamentele verandering."

Tazi, eigenaar van textielgigant Richbond, geldt als een van de zeer weinigen binnen de Marokkaanse economische elite die zich openlijk tegen het Paleis durft uit te spreken. In 2011 financierde hij de 20 februari beweging. Hij deelde smartphones en camera's uit, betaalde drukkosten. "Ik verloor 80 procent van mijn vrienden", zegt hij. "Maar ik kreeg er ook nieuwe voor in de plaats."

Afgeluisterd
Het paleis probeerde hem op allerlei manieren te dwarsbomen. Hij werd hinderlijk gevolgd en naar eigen zeggen tot op de dag van vandaag afgeluisterd. "Maar bedenk wel : onder Hassan II zou ik spoorloos verdwenen zijn."

Ook Tazi meent dat de grondwetshervorming in praktijk niet veel om het lijf heeft. Maar de muur van de angst is gevallen zegt ook hij. "Dát is het belangrijkste resultaat van de Arabische lente in Marokko. Er is iets in beweging gezet waarvan de we effecten pas op lange termijn zullen zien."

Toen Mohammed VI in 1999 de despotische Hassan II opvolgde, waren de verwachtingen hooggespannen. De nieuwe koning stelt een nieuw tijdperk van vrijheid en transparantie in het vooruitzicht. Hij kondigt aan een deel van de fabelachtige rijkdommen van zijn vader van de hand te doen ten faveure van het Marokkaanse volk. Geen journalist zal nog in de gevangenis verdwijnen.

Maar nog geen tien jaar later is de teleurstelling bij de progressieve intelligentsia groot. "Terwijl de democratie wordt gepredikt, zijn de oude mechanismen van coöptatie en corruptie nog steeds intact", schrijft het weekblad TelQuel in 2008. "Transparantie is het nieuwe dogma, maar de cultus van het geheim duurt voort.

Het voorbeeld van Spanje, waar de samenleving na de dood van dictator Franco onder het oog van een welwillende koning de gang naar de moderniteit maakt, lijkt dan al te zijn losgelaten. De koning beslist nog steeds alleen; kritische geluiden, zoals van het Franstalige Le journal hebdomadaire, worden gesmoord.

Onlangs nog verdween de kritische website Lakome.com van het Marokkaanse internet. Ali Anouzla, hoofdredacteur van de Arabische versie van Lakome, werd gearresteerd op beschuldiging van het 'verspreiden van terrorisme' omdat hij een link plaatste naar de website van Spaanse krant El País en die verwees naar een videoverklaring van Al-Kaida waarin Marokko met aanslagen werd gedreigd. Pas na hevig (internationaal) protest werd hij vrijgelaten.

Volgens Tazi heeft Mohammed VI op het gebied van infrastructuur en woningbouw zeker het nodige bereikt. "Maar de corruptie heeft hij niet aangepakt, evenmin als het gebrekkige onderwijs en de tekortschietende zorg. Hij heeft zijn geloofwaardigheid nog niet verloren, maar de mensen verwachten meer van hem dan hij nu biedt".

De koning is er niet minder populair om. Traditioneel dankt de Marokaanse vorst die aan zijn rol als arbiter tussen de uiteenlopende maatschappelijke groepen en regio's. Maar ook een uitgekiende mediastrategie is daar debet aan. Zo presenteert Mohammed VI zich vanaf het begin als 'Koning van de armen' - een succesnummer dat eigenlijk al vanaf zijn aantreden wordt opgevoerd. Er gaat geen week voorbij of de koning opent ergens een ziekenhuis, bezoekt een sociaal bouwproject of een jongerencentrum in een sloppenwijk.

"Ongelofelijk eigenlijk dat hij met dat imago bij het grote publiek al die jaren zo gemakkelijk weg komt", zegt Hassan Hamdani, werkzaam bij TelQuel. Het vermogen van de koning werd door Forbes in 2011 geschat op 2,5 miljard euro. Hij doet sleutelbenoemingen en via zijn holding controleert hij een aanzienlijk deel van de Marokkaanse economie. Er zijn hardnekkige geruchten over corruptie in de allerhoogste echelons van de staat. 'Le Roi prédateur', Koning roofdier, luidt de provocerende titel van het in 2011 verschenen boek van de Franse onderzoekjournalist Eric Laurent.

Werkloos
Toch schaadde dergelijke berichtgeving, voor zover die al in Marokko doordringt, de populariteit van de koning tot dusver niet wezenlijk. En dat terwijl een Marokkaan de helft verdient van een Tunesiër. De helft van de jongeren is werkloos. Maar ga de sloppenwijken van Casabanca in en in de meest armzalige huisjes tref je een portret van de koning aan. Voor de overgrote meerderheid van de Marokkanen is de koning deel van de oplossing; nooit het probleem zelf.

Het hoogst haalbare voor een protestbeweging als 20FB lijkt een parlementaire monarchie, maar zelfs dat doel is niet helder geformuleerd.

"Het is de grootste makke van de huidige protestbeweging", zegt Fouad Abdelmoumni in zijn ruime appartement in de buitenwijk van hoofdstad Rabat. De directeur van microfinancieringsorganisatie Al Amana en mensenrechtenactivist staat niet onsympathiek tegenover 20FB, maar noemt haar ongeorganiseerd, weinig coherent en niet in het bezit van een duidelijk programma. "Ze laten zich nog steeds te gemakkelijk wegspelen door de spindokters van het paleis. Het is ook naïef om te denken dat je met een facebookaccount een maatschappelijke systeemverandering kan bewerkstelligen. Slechts 1 op de 36 Marokkanen heeft toegang tot internet."

Abdelmoumni wijst erop dat veranderen lastig is in een land dat gebukt gaat onder een geïnstitutionaliseerde slaafsheid. "Hassan II zei graag tegen machtige families die de politieke en economische elite van Marokko vormen: jullie vechten het onderling maar uit, maar wel onder mijn wakend oog." Abdelmoumni denkt dat een beweging als 20FB niet op korte termijn succesvol kan zijn. Maar ook hij is van mening dat er iets in beweging is gezet. Zo observeert hij dat politieke partijen meer autonomie opeisen vis-à-vis de koning. "Maar met de aantekening dat adviseurs van de koning nog steeds een flinke vinger in de pap hebben."

In de '6' overheerst het besef dat de gedroomde democratisering van Marokko niet voor zich spreekt. "De urgentie om deze af te dwingen, desnoods via de straat, is verdwenen", zegt Saddiqi. "Misschien bestaat onze taak eruit het vlammetje brandend te houden tot er zich een volgende gelegenheid aandient." Bennamate sluit zich daarbij aan. "Onvrede is er in Marokko genoeg. De mensen hebben het gehad met de corruptie, het autoritarisme en de armoede. Nodig is een nieuwe vonk".

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden