De koning investeert in hoop

De 'Arabische Lente' heeft al enkele islamitische dictators van hun tronen gestoten en beroert het hele Midden-Oosten. Qanta Ahmed verklaart waarom het ondemocratische en vrouwonvriendelijke Saoedi-Arabië er immuun voor is: Saoediërs koesteren hoop.

Terwijl de Arabische lente overgaat in een stormachtige Arabische zomer is de volksopstand realiteit in de Arabische wereld. De onrust wierp tot dusver twee regimes omver en een paar andere wankelen.

Opgejaagd kondigden de autoriteiten in Saoedie-Arabië aan vele miljarden dollars in hun burgers te zullen investeren, als een profylactisch wondermiddel. Koning Abdullah beloofde loonsverhogingen, leningen en appartementen. Het was de duurste poging in de Arabische wereld om burgers kalm te krijgen. Hij wilde ook 60.000 nieuwe banen creëren bij de veiligheidstroepen, om zo een groot aantal werkloze jongemannen aan werk te helpen - en de dreigende onrust te doven.

Maar het is niet gezegd dat dit ook echt nodig is. Door paniek ingegeven leiderschap zou de tientallen jaren van onzichtbaar maar solide werk van de regering ook kunnen ondermijnen. De Saoedische autoriteiten en burgers zouden er goed aan doen om het perspectief te herwinnen dat nog het best door die burgers ¿ die kalm en rustig blijven ¿ zelf verwoord kan worden.

Mijn vroegere collega dr. Summayah Chabra, vaatchirurg en moeder van drie kinderen, ziet het spook van de revolutie niet opdoemen in Saoedi-Arabië.

Ze zegt het heel simpel: "Wij hebben iets dat de Egyptenaren niet hadden: hoop."

Hoop is geen ruw, maar een kostbaar goed. Koning Abdullah heeft dit goed begrepen en zaaide veel hoop in zijn koninkrijk. Hij begon hiermee al jaren voor zijn kroning, en zijn hoop heeft vele programma's opgeleverd waarmee het eigen intellectueel ondernemerschap werd gestimuleerd. Dit is gebaseerd op een islamitisch fundament: zakat.

Zakat is een van de vijf 'zuilen' van de islam, het is de verplichte fiscale liefdadigheid die van alle moslims met ruime middelen gevraagd wordt. Zo wordt er dubbel in de programma's van Abdullah geïnvesteerd: met hard geld én met spiritueel kapitaal.

Uiteraard is er nog veel weerzinwekkends aan het dagelijks leven in Saoedi-Arabië. Neem het lot van vrouwen: ze leiden het bestaan van een soort legale minderheid, hun mogelijkheden om zich onafhankelijk te bewegen zijn beperkt. Verder ontbreekt het vrouwen én mannen aan stemrecht, en is het beiden totaal onmogelijk om vrij en publiekelijk voor hun mening uit te komen.

Ik heb dit zelf ondervonden in de jaren dat ik in het koninkrijk woonde en er als arts werkte. Minder bekend is hoe sommige bijzondere Saoediërs er in slagen met deze omstandigheden om te gaan; alsof het uitdagingen zijn. Ze zijn zeer bedreven in het voor elkaar krijgen van veranderingen in een samenleving met sterk verankerde culturele tradities en religieuze rituelen. Ze zijn daarin sterker dan ooit te voren.

Deze verandering voltrekt zich buiten de koninklijke kringen om. Zo helpt het burger-activisme de Saoedische gevestigde orde vooruit. Daarin spelen vrouwen een belangrijke rol; dat is trouwens niets nieuws: al in de vroege islam waren zij de hervormers.

Een van die vrouwen is dr. Maha Al Muneef, oprichtster van Het Nationale Programma voor Gezinsveiligheid, het eerste Saoedische initiatief om slachtoffers van huiselijk geweld en kindermishandeling te beschermen. Ze bouwde het programma helemaal zelf op, en wist stap voor stap de steun van vertegenwoordigers van de autoriteiten te verkrijgen. Ze bezocht politiebureau's, eerste hulpposten en rechtbanken om Saoedische mannen - versteend in hun beroepspraktijk ¿ te leren waaraan je in elkaar geslagen vrouwen en gebroken kinderen herkent.

Tien jaar en vele politiebureaus, rechtbanken en andere instanties verder, heeft Muneef twee hulplijnen geopend, voor vrouwen en kinderen in nood. Er zijn 33 schuiladressen waar mensen in onveilige situaties een goed heenkomen kunnen vinden.

Terwijl rigide geestelijken hun macht versneld zien afbrokkelen, ondersteunt de koning haar werk persoonlijk. Hij onderstreepte zijn visie op de positie van vrouwen en zijn afwijzing van de fundamenteel on-islamitische en misogyne houding van zijn geestelijken door het eerste bestuur van vrouwen met politieke autoriteit op te richten ¿ al gaat het om twaalf niet verkiesbare posities.

Dr. Muneef zit in dit bestuur. In die positie onderzoekt zij op dit moment de mogelijkheid van wetgeving over gelijke behandeling van mannen en vrouwen op de werkvloer, en gaat daarbij behendig en vasthoudend te werk. Ze weet het politieke spel goed te spelen. Eerst gebruikte ze de Saoedische media, nu geeft ze de media les hoe met deze kwesties om te gaan. Ze beschermt de geweldsslachtoffers nog steeds tegen journalistieke exploitatie en ook tegen het reële gevaar dat daders vormen.

Maha Al Muneef is tot in haar vezels een Saoedische. Zoals zoveel Saoediërs die ik ken heeft ze een tijgermoeder die haar al 'dokter' noemde vanaf het moment dat ze aan haar medicijnenstudie begon, daarmee vooruitlopend op haar dochters toekomst. Haar vader wees elke huwelijkskandidaat af die haar loopbaan na het innen van de bruidsschat niet wilde garanderen. Nu is ze getrouwd met een zachtaardige, maar fier feministische man die het werk van zijn vrouw bewondert en hun jongste zoon van twaalf verzorgt als zij druk is met al haar missies.

Haar man en haar vader zijn geen ontevreden, onderdrukte Saoedische mannen, haar moeder is geen wanhopige Saoedische die geen betere toekomst voor haar dochter ziet. Nee, dit is een natie die met hoop is opgevoed; hoop die Saoedische gezinnen in hun eigen toekomst hebben geïnvesteerd.

Het was de medische academische wereld die het mogelijk maakte dat dr. Muneef haar kwaliteiten als burgeractiviste kon ontplooien. En velen volgden haar voorbeeld.

De stand van de geneeskunst in Saoedi-Arabië is een gevoelige barometer van verandering ¿ en een van de intrigerendste om af te lezen in het koninkrijk.

In de tien jaar die verstreken zijn sinds ik er als arts werkte ben ik vaak teruggekeerd om te doceren. Ik zag hoe snel de veranderingen gingen. Er kwamen opleidingsprogramma's en beurzen - die waren er eerst niet. Verschillende medische centra doen mee aan internationaal onderzoek, samen met vooraanstaande Amerikaanse en Europese instituten. Resultaten van Saoedisch onderzoek zijn doorgedrongen tot The New England Journal en de World Health Organization. Saoedi-Arabië heeft de eerste levertransplantatie in de Arabische regio ontwikkeld, evenals programma's om Siamese tweelingen te scheiden.

De Saoedische gezondheidszorg is nu via wereldwijde gezondheidsdiplomatie bezig aan een gestage internationale opmars. Elk jaar komen 2,5 miljoen moslims uit 160 landen naar Mekka in Saoedi-Arabië voor de hadj, een enorme operatie ¿ vergelijkbaar met het jaarlijks organiseren van de Olympische Spelen. De miljarden dollars die elk jaar in de gezondheid en veiligheid van de pelgrims worden geïnvesteerd, leveren ook een blijvend resultaat op van verbluffende techniek: geavanceerde alarmsystemen, 's werelds eerste draadloze epidemologische surveillance systeem, en, tijdens deze laatste hadj, de eerste monorailverbinding: het zijn allemaal recente ontwikkelingen.

Zonder twijfel is Saoedi-Arabië anders dan de omringende landen waar de turbulentie hoog oploopt. Toch komt er ook in deze monarchie het een en ander aan ontevredenheid aan de oppervlakte en zijn de nerveuze Saoedische autoriteiten hun nachtrust kwijt.

De protesten in het oostelijk gelegen sjiitische Qatif en in de hoofdstad Riad waren opzienbarende uitingen van publieke afkeuring. Maar de protesten waren kleinschalig, de eisen van de demonstranten liepen sterk uiteen en vooral: ze riepen níet op tot het omverwerpen van de regering.

Waarom zijn de Saoediërs anders?

Tegen de heersende populistische (en journalistieke) opvattingen in signaleer ik dat zowel de Saoedische mannen als vrouwen grotendeels tevreden zijn, enorm trots op hun land en, heel belangrijk, positief gestemd over hun toekomst. Een centrale rol in dit optimisme speelt hun dissidente koning en de vooruitgang die hij heeft nagestreefd. Door de ultra-orthodoxe geestelijken hun macht stukje bij beetje te ontfutselen, bevrijdde en bevrijdt hij zijn volk. Anders dan Bin Ali, Moebarak of Kadafi is koning Abdullah geen dictator; Abdullah heeft zijn burgers laten zien dat hij een hervormer is.

Maar willen de Saoediërs dan geen democratie? Willen de vrouwen hun sluiers niet afgooien en gaan autorijden? Laat Saoediërs als Summayah Shabra en Maha Al Muneef voor zichzelf spreken. Maar we kunnen het erover eens zijn dat zij vooruitgang, innovatie en een toekomst willen. Al deze zaken zijn al aanwezig in het koninkrijk, vooruitlopend op en onafhankelijk van de gewenste democratie.

Veel van deze hervormingen worden aangevoerd door vrouwen als Muneef - het bewijs van hun macht. Vrouwen zijn misschien niet de baas van de auto, maar ze zitten absoluut op de bestuurdersplaats.

Het televisiestation Al-Jazeera is een aanjager van de Arabische democratiseringsdrang. Maar die is nog niet over Saoedi-Arabië heengeraasd, en dat zal met reden ook niet gebeuren. Critici bestempelen de stappen vooruit die het land zet als onbeduidend en tergend traag, maar voor insiders- zij die het aan den lijve ondervinden - gaat het echt om niets minder dan exponentiële vooruitgang.

De koning is inmiddels op hoge leeftijd. Nog altijd getuigt hij van zijn gevoel van urgentie. Dat alles maakt dat dat de veranderingen die hij heeft doorgevoerd, hervormingen zijn met een hoog octaan-gehalte.

Abdullahs formule is eenvoudig: hij herinvesteert het Saoedische bruto nationaal product zo dat de gewone Saoediër het merkt, het ziet, voelt en er aan deel kan nemen.

Dat vertaalt zich in iets dat met geld niet te koop is: hoop. En dat is iets waarvan Saoedi-Arabië enorme voorraden heeft aangelegd.

Qanta Ahmed is een Pakistaans-Brits arts, gespecialiseerd in slaapstoornissen. Ze werkt in New York. Dit artikel verscheen in het magazine thedaily.com.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden