Reisverslag

De koning bepaalt wie of wat gematigd is en wie of wat niet

null Beeld George Harinck
Beeld George Harinck

Voor een IKON-documentaire en een boek maakt historicus George Harinck een reis om de Middellandse Zee met als reisgids Abraham Kuypers. Hier doet hij verslag van zijn belevenissen.

3 oktober

We ontmoeten in Fez de vader van een 31-jarige natuurkundestudent die eerder dit jaar in de gevangenis is overleden ten gevolge van een hongerstaking. Hij was ten onrechte van de universiteit gestuurd en gearresteerd op verdenking van het neersteken van een medestudent, die aan de gevolgen daarvan in het ziekenhuis stierf. De medestudent behoorde tot een groep islamisten en de natuurkundestudent en zijn vrienden probeerden de invloed van deze groep aan de universiteit te keren. De vader houdt een gloedvol betoog en eert zijn dode zoon door een kaars aan te steken. De jongen was als een staatsvijand aangepakt, maar hij wilde volgens de vader juist een goede Marokkaan zijn. Enkele van zijn vrienden zijn ook bij het interview en een beschuldigt de koning. Dit is een zeer gevoelig punt in Marokko en 's avonds komt een stedelijke autoriteit in het hotel navraag doen naar de uitspraak en praten over het uitzenden ervan. Dat laatste gebeurt niet. Waarschijnlijk heeft een van zijn vrienden de uitspraak doorgebriefd.

Aan de lunch belt de hoogleraar die we eerder spraken dat hij vanmiddag nog tijd voor ons heeft. Het laatste stukje interview van gisteren over democratie doen we over op het dak van zijn instituut in de oude stad en ik vraag ook nog eens door op zaken die hij gisteren voor de lens niet zei. Hij is uitgebreider, maar ook voorzichtiger. Dat Marokko een streng gecontroleerde staat is wil hij niet zeggen, wel dat de democratie stapje voor stapje moet worden ingevoerd, vanwege de ongeletterdheid van de bevolking en haar ongeschooldheid in debat en dialoog. Democratie kent geëngageerd burgerschap als voorwaarde. Wanneer aan die voorwaarden is voldaan - dat bepaalt de koning. Deze geleidelijkheid is ook nodig om radicale elementen geen kans te geven.

De koning bepaalt wie of wat gematigd is en wie of wat niet.
We hoorden eerder dat de koning het soefisme steunde om vrede en stabiliteit in de samenleving te bevorderen, de fixer zei dat hij om diezelfde reden de gematigde islam toeliet in de politiek. Misschien is dat zo - we kunnen het de koning niet vragen - maar Kuyper zegt dat het steunen van de mystieke islam is als brandstof aandragen voor fanatisme - en dan is het met de gematigde islam en met stabiliteit van de samenleving gedaan. Maar vooralsnog haalt de koning zijn gelijk. Democratie is niet voor ieder land geschikt en rust en stabiliteit is wel geschikt voor elk land. Maar tot welke prijs?

4 oktober
Op een oude begraafplaats te Fez en tussen de stinkende dierenbotten interviewen we in het Arabisch een vertegenwoordiger van een mensenrechtenorganisatie. Hij werkt er sinds 1991 en dankzij de grote steun (40.000 sympathisanten en veel buitenlandse connecties) kan hij vrijuit spreken. Er zijn voor hem geen red lines in wat je kunt zeggen in dit land, al moet je de koning niet beledigen en is de Sahara een moeilijk onderwerp. Hij acht Marokko geen democratie, omdat de burgers niet vrij zijn. Hij is wel hoopvol, omdat er sinds 1970 veel verbeterd is. Op het gebied van de religie wil hij vrijheid. Zijn organisatie verdedigt moslims die christen worden.
Daarna rijden we naar de grote schapenmarkt van Fez, om de laatste dag te filmen dat schapen voor het offerfeest gekocht kunnen worden.

Het duurt lang voor we er zijn aan de rand van de stad, een stoffig industrieterrein. Onze fixer Ilyas loopt de markt op om te zien waar we wezen moeten en wij staan bij de auto naar de mensen te kijken en de schapen die ze kochten. Plotseling komt Ilyas aanrennen en achter hem is veel beweging. "In the car, in the car" ,roept hij. Hij heeft een groep mannen met 'samoerai's' - lange messen - onze kant zien opkomen en is in paniek. Uiteindelijk hebben wij niets gezien, alleen een massa mensen die het op een rennen en rijden zet. Waarschijnlijk was er ruzie over het feit dat handelaren op deze laatste dag voor het Offerfeest de prijzen opdrijven. De markt is uiteengeslagen en her en der rondom Fez zien we nu veewagens staan waarachter handelaren hun dozijn schapen verkopen. Van een grote markt met honderden schapen die we hadden willen filmen is niets meer over.

5 oktober

We staan vroeg op om naar een boerenfamilie te rijden bij Meknes om met hen het Offerfeest te vieren: een man, een vrouw, drie zonen, twee schoondochters. We gaan eerst met de vader naar een veld in de buurt. Daar begint volgens voorschrift in een openluchtdienst het Offerfeest met gebed en een preek. Ilyas heeft een witte kaftan aan en een rode fez op. De zon komt op en de moslims druppelen het veld op, meest in witte kleren. Het is stil en weids en alleen het gebed van deze mannen klinkt. Soms is het leven idyllisch. Dan rijden we naar huis. De schapen, twee stuks, wordt de keel doorgesneden en binnen een half uur hangen ze schoon aan de haak.

Ik bewonder de ambachtelijke vaardigheid waarmee dit gebeurt en heb geen last van het feit dat het gisteren dierendag was. Ik heb wel mijn gedachten over het bloed dat in veel godsdiensten vloeien moet en over de vele voorschriften die nageleefd moeten worden. We filmen wat rond het huis en de maaltijd van de familie en ook wij eten schapenvlees op zijn verst. In het Frans kom ik met de vader in gesprek over wat dit feest betekent. Het blijkt dat het om verzoening gaat - 's middags ga je eventuele onenigheden met naasten bijleggen - en om een familiefeest; zoiets als kerst in Europa. We praten wat over de praktijk van de islam. De islam is simpel, zegt de vader: vijf keer bidden, aalmoezen geven, vasten en zo, de vijf zuilen kortom.

De soefi's maken het allemaal veel te moeilijk in zijn ogen. Hij leest elke dag uit de koran, zijn kinderen ook, ze hebben elk een eigen koran en wanneer ik vraag er een te mogen zien wordt een exemplaar opgehaald. Ik pak het van tafel, maar dat is niet de bedoeling. Ik mag het boek niet aanraken zonder me ceremonieel gereinigd te hebben en als ik me ceremonieel zou reinigen zou ik een moslim zijn en dat ben ik niet. Hoe ik dus ooit dat boek in kan neuzen wordt niet duidelijk. Maar de vader doet voor hoe de reiniging moet. Drie keer met water zijn gezicht wassen en zijn oren, drie keer zijn handen en armen, dan zijn voeten. Als hij gereinigd is, mag hij de koran lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden