De kok van het zesde regiment

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: geschiedenis. Wat voor soort verhalen uit het verleden moeten gekend worden? Wat is het nut en wat is het nadeel van een goed geheugen? Intellectuelen ergeren zich kapot:

Pim Fortuyn is de grootste Nederlander. Annemarie Mol, hoogleraar politieke filosofie te Twente, stoort zich aan iets anders. ,,Grotemannengeschiedenis heeft als boodschap dat wie echt wat voorstelt, de wereld naar zijn hand kan zetten. Erasmus en Willem van Oranje, dát zijn keien, Idols. Of je bent een grote man of je bent waardeloos.”

Meer onderwijs in vaderlandse geschiedenis? Niet voor Mol.

,,Ik ben in Limburg opgegroeid als vrouw en leerde in de geschiedenisles dat wij - Limburgers, vrouwen - niet bij de natie hoorden. Dat ondervinden Marokkaanse jongeren nu. Zij mogen de disco niet in.” Daarom voelt Mol meer voor 'netwerk-geschiedenis'. Die plaatst mensen in een 'groter geheel', een 'complexe wereld' waarin iedereen 'een schakeltje' is. ,,Daarin is niet alleen Napoleon van belang, maar ook de kok van het zesde regiment.”

Lichtende voorbeelden: Sidney Mintz beschrijft in Sweetness and Power hoe suiker de schakel vormde tussen slavenhandel en Industriële Revolutie, William McNeill belicht in Plagues and Peoples de grote rol van bacteriën in de wereldgeschiedenis. Mol: ,,Mooie geschiedenisboeken die niet grote mannen, maar kleine dingen volgen. Voedsel, ziekten, technieken, geweld, overleven. Dat maakt zowel tegenslagen als conflicten begrijpelijker en wijst ons op onze lotsverbondenheid.”

Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie te Leiden, vindt Mols geschiedenisopvatting 'politiek correct'. ,,Of Napoleons kok van het zesde regiment er nu wel of niet was geweest, maakt voor de loop van de geschiedenis geen moer uit. Mannen als Napoleon, Julius Caesar, Adolf Hitler of Winston Churchill hebben een enorme invloed gehad. Dat ontkennen, is even absurd als stellen dat de geschiedenis geheel door grote mannen wordt gemaakt.”

Mol is bang dat groepen worden buitengesloten in het geschiedenisonderwijs, denkt de rechtsfilosoof. ,,Het onderwijs is juist slaapverwekkend van politieke correctheid. Je moet die verhalen toch een beetje spannend maken voor kinderen. Door te vertellen over helden en lafaards, genieën en dommeriken, heiligen en schurken.”

Het verleden, zegt Kinneging, leert 'wie wij zijn en waar we vandaan komen, wat 'Nederlander' is'. Daarvoor is kennis van calvinisme en de Tachtigjarige Oorlog nodig. ,,Dat is je culturele identiteit.” Daarnaast helpt de studie van de geschiedenis om je eigen tijd beter te begrijpen. ,,Je gaat als het ware naar een ander land opdat je met andere ogen naar de vanzelfsprekendheden in je eigen land kan kijken.” Ten slotte kun je in de geschiedenis 'lijnen en patronen ontdekken'. ,,Zo weten we uit de geschiedenis dat er een samenhang is tussen doorgeslagen democratie, anarchie en tirannie.”

Er kleven ook nadelen aan geschiedenis, zegt Kinneging. ,,Bij sommige politieke problemen zou je willen dat mensen geen geheugen hadden. Neem voormalig Joegoslavië waar de oorlog gelegitimeerd werd met een beroep op de geschiedenis. Of het IsraëlischPalestijns conflict waarin het niet kunnen vergeten zorgt voor een eindeloze reeks van wraak en wederwraak.”

Het is moeilijk om goed met het verleden om te gaan en de 'gulden middenweg' te vinden tussen herinneren en levend houden enerzijds en vergeten en begraven anderzijds. ,,Vergeten is een deugd die met vergeven samenhangt. Je moet alleen oppassen dat je niet doorslaat in vergetelheid. Dat doen wij nu in West-Europa. Daarom zijn we gedesoriënteerd, en slagen we er niet in om onze fundamentele waarden te verdedigen tegen de vijanden van onze beschaving.”

In de jaren vijftig, zegt Heleen Pott, Socrates-hoogleraar Kunst, Cultuur en Samenleving in Rotterdam, twijfelde men nog niet aan het nut van geschiedenisonderwijs: het was een cursus vaderlandsliefde, gewijd aan de grote daden van onze voorouders - wel mannen natuurlijk.

Maar het nationalisme raakte in diskrediet, en even leek het alsof we helemaal zonder geschiedenis zouden kunnen. Een misverstand, vindt Pott, zeker in een samenleving die zo in verwarring is als de Nederlandse. Die heeft verhalen nodig, liever over Erasmus dan over Mols kok van Napoleon. ,,Maar het versterken van historisch besef doe je niet door het opwarmen van nationale trots of door verplichte vaderlandsliefde in het inburgeringspakket van moslim-migranten te stoppen.”

Wel, door uit te gaan van de realiteit dat Nederland inmiddels is opgenomen in mondiale volksverhuizingen en dat de bevolkingssamenstelling drastisch veranderd is. ,,Wij zijn minder dan ooit een monocultuur. De homogene culturele identiteit waar de conservatieven naar verlangen, is een fictie. In plaats van ons te concentreren op een gedeeld verleden, is het daarom ook beter om ons te richten op een gezamenlijke toekomst.” Doel: het voortbestaan van een verdraagzame pluralistische samenleving.

Pott: ,,Onze identiteit is altijd pluralistisch en verzuild geweest. Nederland was van de calvinisten en van Willem van Oranje, maar ook van de katholieken en de atheïsten. Tolerantie en godsdienstvrijheid waren daardoor een kwestie van welbegrepen eigenbelang.”

Wil geschiedenisonderwijs geen nieuwe groepen uitsluiten en niet verzanden in provincialisme, dan moet vaderlandse geschiedenis worden gekoppeld aan wereldgeschiedenis, zegt Pott. ,,Om een goede Nederlander te zijn moet je een wereldburger zijn, zou Erasmus zeggen. Want als er iets geleerd kan worden van het bloedige Europese verleden, dan is het dat xenofobie en de stigmatisering van minderheden de voorbode kan zijn van veel erger.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden