De koffers van Cornelius eindelijk open

Op de fotomanifestatie Noorderlicht in Groningen, de tiende op rij, is een vergeten Nederlandse fotografe te zien: Violette Cornelius, die in 1964 het Irak van vóór Saddam Hoessein fotografeerde. Haar oeuvre was ingepakt in vele koffers. Die gaan nu voor het eerst open. Ook is er te zien wat 'globalisering' in de praktijk betekent. De exclusieve, dure beddenspreien met een patroon à la de Amerikaanse vlag (winkelprijs 300 dollar), worden in west-China gemaakt door arme boerengezinnen - die daarvoor één dollar per sprei ontvangen.

Het is maar een klein plukje uit de schatkamer die Violette Cornelius heeft achtergelaten, zegt Flip Bool, hoofd collecties van het Fotomuseum. Ze was 'bloedmooi' en 'bloedslim', sprak zes talen, waaronder Arabisch, en had altijd mannen om haar heen. Maar ze was ook eigenzinnig en lastig, geen gemakkelijk mens om mee te leven en te werken, zegt hij

Flip Bool had vanaf 1990 tot haar dood in 1998 regelmatig contact met Violette Cornelius. De dertig jaar daarvoor reisde ze de hele wereld door. Op de dozen met dia's en negatieven in de koffers die ze achterliet, staan de namen van de landen die ze bezocht: Irak, Turkije, Mali, Peru, Koeweit, India, het Amazone-gebied.

Haar rusteloosheid had ongetwijfeld ook te maken met haar oorlogsverleden, vermoedt Bool. Violette Cornelius maakte deel uit van de verzetsgroep van Gerrit van der Veen en vervalste persoonsbewijzen voor bevriende kunstenaars. Ze was met Guusje Rübsam de enige van deze groep die de oorlog overleefde. ,,En dat heeft haar verdere leven getekend'', zegt Bool.

In 1990 keerde ze voor korte tijd terug in haar woning aan de Spuistraat in Amsterdam. Flip Bool bezocht haar daar regelmatig. Bij die gelegenheden vroeg hij altijd naar haar archief. ,,Omdat ze zo reislustig was, was ik als de dood dat het ooit ergens in een vuilnisbak zou belanden. Maar wispelturig als ze was viel er met haar geen afspraak te maken. Op een dag was ze zomaar weer vertrokken naar Zuid-Frankrijk, met al die koffers.'' Toen ze daar op 23 januari 1998 overleed op 78-jarige leeftijd, nam haar zoon Florian, in 1946 geboren uit een kortstondig huwelijk met de concertpianist Jan Huckriede, haar archief mee terug naar Amsterdam. ,,Daar stonden die koffers vervolgens jarenlang midden in de kamer'', vertelt Bool. Regelmatig belde hij Florian, maar pas dit voorjaar kreeg het Fotomuseum de collectie-Cornelius in bezit. ,,Op een dag belde Florian en zei: haal alles maar op. Ik ben meteen in de auto gesprongen om de koffers te halen.''

Op de manifestatie Noorderlicht is nu een klein voorproefje uit het omvangrijke archief te zien: weergaloos mooie foto's en kleurendia's over het leven in Irak in 1964, toen Saddam Hoessein nog niet aan de macht was. Ze bezocht onder meer de later drooggelegde moerasgebieden en Bagdad, met het oogmerk de migratie van platteland naar stad vast te leggen. Ook tijdens haar volgende reizen naar India, Turkije, Afrika en Peru richtte ze zich op die trek naar stedelijke gebieden. Flip Bool: ,,In feite komt haar werk neer op visuele antropologie. Ze probeerde om niet vanuit een westerse visie te kijken en daarom interviewde ze ook zoveel mogelijk mensen. Helaas hebben we haar tekstmateriaal nog niet teruggevonden.''

Violette Cornelius werd in 1919 in Singapore geboren en bracht een deel van haar jeugd door in Genève. Met het idee om schilderes te worden bezocht ze de Haagse Academie van Beeldende Kunsten, maar na een half jaar verruilde ze die opleiding voor de Nieuwe Kunstschool in Amsterdam, die in 1933 door Paul Citroen en Charles Roelofsz was opgericht naar voorbeeld van het Duitse Bauhaus. Ze volgde er fotografielessen bij Paul Guermonprez en raakte bevriend met Jan Bons, een van de belangrijkste grafisch ontwerpers van de vorige eeuw. In 1939 had ze al plannen voor een reis naar het Verre Oosten, maar de oorlog gooide roet in het eten.

Voor de kringen waarin Cornelius zich bewoog, was verzet tegen de Duitsers bijna vanzelfsprekend. Ze raakte betrokken bij het kunstenaarsverzet en het illegale tijdschrift De Vrije Kunstenaar. Na de oorlog kwam ze door Jan Rietveld, de zoon van de beroemde ontwerper, in aanraking met de groep architecten rond het tijdschrift Forum en ontwikkelde ze zich tot architectuurfotograaf. Maar de belangstelling voor mensen deed haar uiteindelijk toch kiezen voor de reportagefotografie. In de jaren vijftig werkte ze ook mee aan een aantal fotoboeken voor het bedrijfsleven, met 'Vuur aan zee' als hoogtepunt. In dit afscheidsboek voor de directeur van Hoogovens staan ook foto's van Ed van der Elsken, Paul Huf, Cas Oorthuys en Ata Kando. Jurriaan Schrofer verzorgde de vormgeving en Paul Rodenko schreef de tekst. Het boek opent met een van de weinige gepubliceerde kleurenfoto's van Violette Cornelius.

Nadat haar relatie met Schrofer op de klippen was gelopen, vertrok de fotografe in 1964 uit Nederland. Ze ging reizen, eerst naar Irak, wat ze in 1939 al van plan was. Alle verwachtingen die ze er 25 jaar eerder van had, bleken uit te komen: 'Daar zijn inderdaad boven verwachting de werktechnieken, de onderwerpen, alles waar ik indertijd al naar op zoek was, uit tevoorschijngekomen', schreef ze in een brief. Na Irak volgden vele andere landen, zoals nu pas blijkt uit haar archief. Want al die jaren werd niets meer van haar vernomen. Het werd stil rond Violette Cornelius. Zo stil dat na haar overlijden, vijf jaar geleden, in de Nederlandse kranten zelfs geen 'in memoriam' verscheen. Flip Bool schreef er wel één, vertelt hij, op verzoek van NRC Handelsblad, maar dat werd uiteindelijk toch niet geplaatst. Bool: ,,Ik hoop dat er met het openen van haar archief eindelijk weer aandacht komt voor haar werk. Op Noorderlicht is maar een klein plukje te zien, maar er komt nog veel meer moois uit die koffers tevoorschijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden