De Koerden zijn het juk van Bagdad zat en snakken naar onafhankelijkheid

null Beeld evw
Beeld evw

Na vier maanden van sancties tegen de Iraakse Koerden ligt de economie plat en neemt de armoede toe. Daarmee groeit ook het verlangen onder Koerden om vrij te zijn van het juk van de Iraakse regering in Bagdad.

Witgeverfde ramen, lege rekken, hangsloten op de deuren. In Iraaks Koerdistan gaat sinds het referendum over onafhankelijkheid in september de ene winkel na de andere dicht. Driehonderd supermarkten in vier maanden alleen al in de Koerdische hoofdstad Erbil. Zoals die van Bader Mahmoud (26), een minimarktje in een nieuwe wijk van de stad. "Een lokale supermarkt als de mijne moet toch werk hebben! Als het hier al zo slecht is, hoe erg is het dan elders?"

Na het referendum waarbij een overgrote meerderheid van de Iraakse Koerden zich uitsprak voor een eigen staat, legde de Iraakse regering de Koerden sancties op, die nu al vier maanden duren. Want het referendum was tegen de grondwet en moest onmiddellijk geheel van tafel, zo eiste Bagdad. Sindsdien zijn de twee Koerdische vliegvelden dicht voor internationale vluchten. Bovendien hernam het Iraakse leger de controle over betwiste gebieden die de Koerden onder controle hadden, waarmee het hun niet alleen de helft van hun territorium ontnam, maar ook de helft van hun olie-inkomsten.

Vrijwel onmiddellijk zette de malaise in, waarmee een einde kwam aan de vooruitgang die volgde op de val van de Iraakse dictator Saddam Hoessein in 2003. De economie die door de dure oorlog tegen IS en de miljoenen ontheemden toch al in de problemen was, is in een vrije val beland. Temeer doordat de Koerdische overheid, die de grootste werkgever is, geen salarissen meer kan betalen. En doordat Bagdad de handel, de ruggengraat van de Koerdische economie, probeert dwars te bomen.

Volgens winkelier Mahmoud begonnen de problemen al een maand voor het referendum. "Mensen gingen minder uitgeven, want ze wisten niet wat er zou gebeuren. Daarna werd het alleen maar slechter." Veel supermarkten overleven door hun voorraden nauwelijks meer aan te vullen. Als een van de weinigen besloot de jonge winkelier na een paar weken zijn winkel toch te heropenen: met minder producten en voorraad. "Ik moet zien te overleven. En in deze buurt hebben zelfs de kinderen op straat me nodig."

Hetzelfde geldgebrek dat voor de middenstand tot grote omzetverminderingen leidde, verlamt de onroerendgoedmarkt. Traditioneel beleggen Irakezen in stenen, en nu kunnen ze niet meer bij hun geld want op koopjesjagers na koopt niemand nog een huis of gebouw. Het gebrek aan geldstromen vergroot de problemen.

Restaurants overleven vooral als ze de populaire waterpijp bieden, maar verder hebben alleen de rijke elite en buitenlandse hulpverleners nog geld om uit eten te gaan. Hotels staan leeg, want buitenlandse toeristen blijven weg. Maar ook de Iraakse inwoners moesten hun koopreisjes naar luxe Koerdische winkelcentra staken omdat de routes naar Koerdistan zijn geblokkeerd als gevolg van de militaire acties van het Iraakse leger.

Tekst loopt verder onder de foto

null Beeld Judit Neurink
Beeld Judit Neurink

Blokkade

Een dergelijke blokkade verdrievoudigt de reistijd tussen Erbil en de oliestad Kirkuk - en vandaar ga je verder richting Bagdad - tot drie uur. Daar ondervindt ook de handel schade van, net als van de maandenlange sluiting van de Koerdische grenzen met Iran en van de nieuwe vergunningen die Bagdad instelde voor Koerden om zaken te doen elders in Irak.

Wat de situatie verergert, is het vertrek van buitenlanders die een belangrijke rol speelden als investeerder en consument. Want door de sluiting van de vliegvelden voor internationaal verkeer, moet iedereen die naar het buitenland wil via Bagdad vliegen - terwijl de Iraakse visaregels terugkeer vaak niet toestaan. De enige andere route, via de Turkse landsgrens waarvoor het Koerdische visum nog geldt, betekent een verdubbeling van reistijd en kosten. Ook alle internationale vracht moet omreizen via Bagdad, of over de weg.

Het wegvallen van zo'n zestig vluchten en 3000 ton aan vracht per dag kost de twee Koerdische vliegvelden niet alleen zo'n miljoen dollars aan gederfde inkomsten per dag, maar ook 12.000 banen.

En volgens de Koerdische autoriteiten zijn er ook levens in het geding. Het Gezamenlijke Crisis Coördinatie Centrum (JCC) van het Koerdische ministerie van binnenlandse zaken meldt in een recent rapport dat vijftien thalassemie-patiënten overleden door gebrek aan medicijnen of specialistische hulp. Volgens het JCC konden van de 3600 patiënten met die bloedziekte, maar 211 naar het buitenland reizen voor medische hulp, terwijl de benodigde medicijnen niet meer uit Bagdad komen.

Tevens heeft het vluchtverbod gevolgen voor de miljoenen ontheemden in Koerdistan, omdat hulporganisaties hun goederen niet meer kunnen invliegen, of daar extra kosten voor moeten maken. En ook voor yezidi-slachtoffers van IS die buiten Irak zijn geaccepteerd als vluchteling. De Canadese regeling om ruim duizend van hen op te nemen, loopt ernstige vertraging op doordat de Iraakse autoriteiten bij het omreizen via Bagdad dwarsliggen. Datzelfde geldt voor gezinshereniging.

Tekst loopt verder onder de foto

null Beeld Judit Neurink
Beeld Judit Neurink

Vijand

"Het vluchtverbod heeft directe gevolgen voor de burgers en niet voor het leiderschap zoals de autoriteiten die hem oplegden herhaaldelijk hebben beweerd," aldus het JCC. Eind december werd het verbod nog eens met twee maanden verlengd. Deze week kwam het na maanden smeken van Koerdische zijde eindelijk tot direct overleg, waarbij overeenstemming zou zijn bereikt over herstel van de vluchten - maar de uiteindelijke beslissing van de Iraakse premier laat op zich wachten.

Inmiddels groeit de anti-Iraakse stemming in Koerdistan, als gevolg van de harde maatregelen van premier Abadi. Veel Koerden vinden dat ze ten onrechte straf krijgen, stelt Kawa Mahmoud vast, een Koerdisch-Nederlandse oud-minister die de Koerdische Communistische Partij leidt. "Het is niet voor het eerst dat de Koerden worden gestraft. Dat is in de Iraakse geschiedenis meermalen gebeurd. Dat Bagdad ons behandelt als een vijand, is ook niet nieuw."

Officieel zijn de maatregelen genomen ter bescherming van de eenheid van de Iraakse staat, "maar hoe kan je nou bij iemand willen blijven die zich opstelt als je vijand," vraagt Mahmoud zich hardop af. Hij waarschuwt dat de druk averechts kan uitpakken. "Voor het referendum spraken mensen over een federaal Irak. Dat is voorbij." Het verlangen om los van Bagdad te staan is alleen maar gegroeid. "Onafhankelijkheid was iets waarover je alleen sprak, nu werken mensen eraan hoe het te bereiken. Het is van een droom een project geworden."

Zo gek is dat niet, zegt hij. Voor de val van Saddam hadden de Koerden tien jaar lang hun eigen bestuur en budgetten. Waarom zouden ze dat niet weer doen? "De salarissen zullen lager zijn, maar als de Koerdische regering met solide plannen komt, en corruptie en dubbele salarissen uitbant, kan ze veel problemen oplossen. Dit is een verschrikkelijke crisis, maar die zal niet eeuwig duren."

Terwijl Koerdistan zich afkeert van Bagdad, groeien in Bagdad de anti-Koerdische sentimenten. De negatieve stemming is inmiddels zo ingesleten, dat men de naam Koerdische Regio van Irak niet meer over de lippen krijgt. Die titel is sinds 2005 in de grondwet verankerd, maar in Bagdad spreekt men nog slechts over de 'drie noordelijke provincies'. Bovendien draait Bagdad de geldkraan dicht: in de Iraakse begroting voor 2018 wordt het aandeel van de Koerden teruggebracht van zeventien naar bijna dertien procent.

Tekst loopt verder onder de foto

null Beeld EPA
Beeld EPA

Sancties Koerden om stemmen

Politiek gezien lijkt er een direct verband te zijn tussen de sancties tegen de Koerden en de Iraakse parlementsverkiezingen van mei. Daar vecht de door de Amerikanen in het zadel geholpen Iraakse premier Haider Abadi om zijn politieke leven, en veel analisten zien zijn harde optreden tegen de Koerden als een poging stemmen weg te halen bij de concurrentie, en met name bij zijn voorganger, ex-premier Nouri al-Maliki.

Maar Abadi kan mede zijn gang gaan omdat de Koerden er niet in slagen zich tegen hem te verenigen, een situatie die hij nog versterkt door de partijen tegen elkaar uit te spelen. Bijvoorbeeld door de tweede Koerdische partij, de PUK, en oppositiepartijen voor gesprekken uit te nodigen, maar maandenlang rechtstreeks overleg met de KDP-regering in Erbil te weigeren.

Als gevolg van de onmacht van hun politieke leiders om samen te werken en bij gebrek aan vooruitzicht op verbetering, gingen vorige maand duizenden Koerden de straat op. De onrust legde duidelijker dan ooit de breuklijn bloot tussen de regerende KDP in het westen van de Koerdische Regio, waar wel onvrede is maar mensen niet (durven) demonstreren, en de PUK in het oosten. Want de demonstraties beperkten zich tot het oosten, waar in september soms nauwelijks de helft van de kiezers was opgekomen om voor onafhankelijkheid te stemmen - het referendum was immers vooral een KDP-project.

Gespannen rust

Demonstranten klaagden over gebrek aan inkomsten, corruptie en verrijking door hun politieke leiders. Hoewel Bagdads sancties de aanleiding vormden, richten veel Koerden hun woede op hun verdeelde leiders, die olie-inkomsten in eigen zak zouden steken. Politie en leger traden hard op, waarbij enkele doden vielen. Pas nadat honderden mensen waren opgepakt, keerde na drie dagen een gespannen rust terug.

Abadi stookte het vuurtje van onvrede over de Koerdische leiders op door te beloven dat hij de Koerdische ambtenaren eindelijk hun salarissen zou betalen. Maar pas als hun rechten vaststaan - want hij gelooft dat Erbil maar de helft van de opgegeven 1,4 miljoen mensen in dienst heeft, wetende dat de partijen mensen op de loonlijsten zetten om hun stemmen te kopen. Een maand na de belofte hebben echter alleen de ambtenaren van één Koerdisch ministerie hun salaris binnen.

Abadi's politieke tegenstander Nouri al-Maliki probeert de achterstand die zijn opvolger hem bij de komende verkiezingen kan bezorgen te beperken door de Koerden juist te lijmen. Hoewel hij het was die in 2014 de betaling van de Koerdische ambtenarensalarissen stopzette vanwege een ruzie over olie-inkomsten, zegt hij nu uitbetaling ervan te steunen om de stabiliteit te herstellen. "Het is een schande de Koerden te straffen om stemmen te werven," tekende de krant Asarq al-Awsat op uit zijn mond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden