De Koerden worden verder uit elkaar gespeeld

Nieuwbouw in Erbil, de hoofdstad van de Koerdische regio in Irak. Dubai was het voorbeeld. Foto Eddy van Wessel Beeld evw

In een kwart eeuw bouwden de Koerden in Irak hun autonome regio. Maandag willen ze met een referendum een eerste stap zetten naar onafhankelijkheid. Het verzet van buurlanden en grootmachten is groot. Wat hebben de Koerden te verliezen?

Theehuis Machko, aan de voet van Erbils eeuwenoude citadel heeft het allemaal gezien. De portretten van Koerdische leiders uit verleden en heden hangen er, net als die van belangrijke intellectuelen en politici. In deze chaikhana wordt al 77 jaar over politiek gesproken en geroddeld boven een glas zoete, sterke thee, en ook vandaag zitten mannen aan de chai en backgammon onder een poster die oproept vóór onafhankelijkheid te stemmen op 25 september.

Het is vermoedelijk een van de weinige plekken in de hoofdstad van de Koerdische regio van Irak die niet ingrijpend veranderd is sinds de Koerden na jaren van strijd en onderdrukking in 1991 aan het eind van de Golfoorlog hun autonome regio konden ontwikkelen onder bescherming van een door het Westen gecontroleerde no-flyzone. Want zelfs de citadel is niet meer hetzelfde. Sinds de Unesco haar in 2014 op de werelderfgoedlijst plaatste, zijn veel oude panden herbouwd in een poging er het culturele centrum van de stad van te maken.

Wie Erbil na een kwart eeuw terugziet, herkent vrijwel niets. Aan de voet van de citadel maakte een oude markt plaats voor een modern plein met fontein, glazen tegels en een kopie van de Big Ben, en verdwenen rommelige frontjes van winkels achter een keurige façade. De militaire basis van voormalig dictator Saddam Hoessein werd een populair groen park in het hart van een uitgedijde stad die nu rond een miljoen inwoners telt. Nieuwe wijken verrezen, dorpen werden opgeslokt, en na de eerste rondweg, de 60-meterweg, kwamen de 100-meterweg en de 120-meterweg die nog half in aanbouw is: elke nieuwe weg is weer breder dan de vorige.

De Arabische superstad Dubai was het voorbeeld. Middenbermen werden van groen voorzien en de bouw van luxehotels nam een vlucht, met op een uur rijden van Erbil een kabelbaan naar een luxe resort op de top van de Korek-berg. Erbil werd de Arabische Toerisme-hoofdstad van 2014 - al gooide de islamitische groep IS roet in het eten want toeristen komen niet naar een oorlogszone en Erbil lag daar slechts op kilometers vandaan.

Als buitenlandse inwoner zie je de ontwikkeling bijvoorbeeld in het toenemende aantal westerse toiletten in het publieke domein, dat je opeens je favoriete schoenenmerk kunt kopen, sushi kunt eten, biefburgers halen in een Amerikaanse drive-in of afspreken in een boekcafé, maar ook in de groter wordende keuzemogelijkheden - zelfs in kattenvoer - in winkels die steeds vaker supermarkten zijn of in winkelcentra gevestigd. Maar de meeste producten komen uit Turkije en Iran; zelfs de yoghurt met Erbils citadel op de pot heeft een Turkse naam. Buitenlandse vrienden komen investeren, bedrijven opzetten, of hulp verlenen aan vluchtelingen van de oorlog in Syrië en tegen IS. Je verhuist naar hoogbouw, met een westerse badkamer en dankzij de generator van het blok is er altijd stroom.

Dat laatste geldt niet voor de meeste gewone huizen, die afhankelijk blijven van een combinatie van overheidsstroom en buurtgenerator die niet op elkaar aansluiten wat leidt tot lange uren in hitte of kou. En na de economische boom van 2010-2014, waarin de groei boven de tien procent uitkwam door buitenlandse investeringen, hoge olieprijzen en eigen oliewinning, is er al weer een paar jaar sprake van recessie en moeten ambtenaren rondkomen van halve salarissen. De meeste buitenlandse investeerders vertrokken, soms vanwege slechte ervaringen met de bureaucratie of een corrupte zakenpartner, soms omdat hun inkomsten opdroogden.

Desondanks opende de Koerdisch-Nederlandse zakenvrouw Banu Abdullah onlangs een apotheek in Erbil. Door de recessie zijn alle kosten lager, verklaart ze die actie. Nieuw is dat haar apotheek ook natuurproducten verkoopt. Al kennen ze die uit het dorpsleven van het oude Koerdistan, de meeste Koerden hebben nu meer vertrouwen in reguliere geneesmiddelen waarvan ze grootverbruiker zijn.

Abdullah stelt vast dat de focus van de investeerders is veranderd: waar mensen voorheen vooral snel rijk wilden worden, begint het lange-termijndenken ingang te vinden en wordt eindelijk in de verwaarloosde landbouw geïnvesteerd. "Het wordt meer duurzaam; mensen realiseren zich nu dat je beter een stabiel inkomen kunt hebben dan een grote som ineens die snel weer op is."

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Het eerste 'Color-festival' in Erbil in de aanloop naar het referendum. Foto Eddy van Wessel Beeld evw

Burgeroorlog

Even belangrijk vindt ze dat vrouwen de door mannen beheerste zakenwereld hebben opengebroken. "Ik zie meer vrouwen die in de private sector willen werken en een eigen zaak beginnen. En hoe meer er komen, hoe meer dat anderen motiveert het ook te proberen."

Politiek gezien stabiliseerde de situatie zich nadat de belangrijkste Koerdische partijen in de jaren negentig een burgeroorlog hadden uitgevochten en ze in 2003, na de val van Saddam Hoessein, een autonome regio binnen Irak kregen. De twee besturen die ontstonden - in Erbil onder de grootste partij KDP en in de tweede stad Sulaymaniya onder de iets kleinere PUK - werden in 2005 ineengeschoven. Erbil werd het nieuwe regeringshart, en in 2012 kwam er zelfs een coalitieregering met de van de PUK afgescheiden oppositiepartij Gorran (Verandering). Maar de breuklijn bleef, wat twee jaar geleden leidde tot een regeringscrisis vanwege verzet van Gorran tegen het aanblijven van president Barzani wiens wettelijke termijnen waren verstreken.

Toch meent Dlawer Ala'Aldeen van het Middle-East Research Instituut, een van de eerste denktanks in Erbil, dat "ondanks de crisis en de verdeeldheid Koerdistan op het gebied van sociaal-politieke ontwikkeling, infrastructuur en vrijheid van expressie ver voor ligt op de rest van Irak." Hij gaat ervan uit dat de huidige politieke impasse opgelost wordt met de parlements- en presidentsverkiezingen van november. En hoewel hij stelt dat politici meer moeten doen aan natievorming, goed bestuur, rechtsstaat en een verdere ontwikkeling van de instituties, klinkt hij optimistisch.

Ala'Aldeen, die zijn onafhankelijkheid benadrukt al heeft hij een verleden als (onderwijs)minister, wijst erop dat Koerdistan door de economische groei steeds onafhankelijker is geworden. En in 26 jaar van een kleine lokale partij is uitgegroeid tot een internationale, waarbij het nu in de strijd tegen IS samenwerkt met 65 landen. "Koerdistan is het hart van het Midden-Oosten, wordt omgeven door sterke, moeilijke buren, en staat in nauw contact met wereldmachten. Het kan helpen bij het vergroten van de Europese veiligheid, met de strijd tegen IS en radicalisering, en bij het aanpakken van het verder migreren van vluchtelingen." De regio vangt rond de twee miljoen mensen op die uit Syrië of voor IS vluchtten.

Tegelijkertijd zijn de Koerden afhankelijk van die buitenlandse machten, zegt politiek analist Shivan Fazel, die aan de SOAS-universiteit in Londen een masters-studie doet. "Dat bleek wel in 2014, toen IS kwam. De coalitie hielp ons, en we hadden niet zonder gekund." Dankzij Amerikaanse bombardementen kreeg IS geen kans de Koerdische steden te bereiken. Peshmerga-troepen werden getraind zodat ze de strijd tegen de radicale vijand aankonden.

Fazel stelt dat de Koerden niet zonder die buitenlandse hulp kunnen. "Maar op dit moment hebben we hun goedkeuring niet." Want met uitzondering van Israël dat de Koerdische onafhankelijkheid openlijk steunt, hebben alle grote partijen - zoals de Amerikanen, Britten, VN, Saoedi-Arabië - stelling genomen tegen het referendum van maandag. Bovendien dreigt buurland Iran de grens te sluiten en kan het de Iraakse sjiitische milities die het aanstuurt gebruiken voor militaire actie. Turkije geeft met een militaire oefening aan de grens ook een duidelijke boodschap af.

Militair ingrijpen

Wat heeft Erbil te verliezen, als het referendum doorgaat - zelfs al leidt dat niet onmiddellijk tot een onafhankelijkheidsverklaring? Allereerst is er de verhouding met Bagdad die is verslechterd, met als dieptepunt het Iraakse dreigement met militair ingrijpen. De Koerdische president Barzani heeft gezegd dat hij met de uitslag Bagdad onder druk wil zetten om over afscheiding te praten - maar is daar nog iemand in de Iraakse hoofdstad toe bereid? En wat zijn de gevolgen voor de Iraakse Arabieren die zich in Koerdistan vestigden voor zaken, onderwijs of veiligheid? Velen van hen investeerden in de woningbouw. Zullen ze vertrekken, uit angst voor anti-Arabische sentimenten?

Gesloten grenzen met Iran en Turkije kunnen binnen dagen leiden tot lege schappen in de Koerdische winkels, want vrijwel alles komt uit die landen. In Erbil verwachten weinigen dat zo'n afsluiting lang zal duren. Vanwege de inkomstenderving: "Als je een winkel hebt doe je de deur toch niet op slot?" Volgens diezelfde redenering blijft ook de Koerdische olie naar Turkije stromen. Sancties kunnen wel de regerende Barzani-familie treffen, die miljarden op Turkse banken heeft staan.

Militaire acties lijken reëel, temeer daar sjiitische milities door Bagdad naar de oliestad Kirkuk zijn gedirigeerd, een etnisch gemengde stad die wordt beheersd door de Koerden maar opgeëist door Bagdad. Dat is niet alleen gebeurd ter voorbereiding op de strijd om het laatste Iraakse IS-bolwerk Hawija, er vlakbij. Sommigen voorspellen dat de milities belangrijke Kirkukse oliebronnen zullen bezetten, en daarmee de Koerden van essentiële inkomsten zullen beroven. En wat zullen de buitenlandse oliebedrijven doen, wier olieproductie in de regio al even essentieel is?

Voor Shivan Fazil is het belangrijkste dat de Koerden nog verder uitelkaar worden gespeeld, iets waarvoor hij de politieke partijen verantwoordelijk houdt. "Je zou denken dat je, als je streeft naar onafhankelijkheid, nationale eenheid wilt. Maar zelfs die onafhankelijkheid verenigt de mensen niet. Dat schokt me. De achterbannen van de partijen liggen verder uiteen dan ooit." Het schrikt veel Koerden af, die het liefst zien dat de stemming wordt uitgesteld. Anderen beschouwen de afkeur van de Amerikanen cum suis als ondemocratisch en inmenging in het onvervreemdbare recht van Koerden op een eigen staat.

Weer anderen halen hun schouders op over het gekrakeel, en voorspellen dat de zon uit de Koerdische vlag de dag na de stemming gewoon weer opgaat.

Uitstel referendum?

De druk op de Koerden om het referendum uit of zelfs af te stellen, is de afgelopen dagen toegenomen. De Amerikanen en Britten betoogden met de VN dat Irak nu eenheid nodig heeft, omdat de strijd tegen IS nog voortgaat. Het alternatief dat zij boden voor de stemming schoven de Koerden terzijde, maar onder auspiciën van Turkije gingen ze wel in overleg met Bagdad. Dinsdag deelde president Barzani mee dat hij de Iraakse regering drie dagen had gegeven - tot vanavond - om met hem tot een vergelijk te komen om het referendum overbodig te maken. Lukt dat wat tijdens tientallen eerdere sessies mislukte, dan zou het referendum worden afgeblazen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden