Wetenschap

De KNAW weet niet of openbaarheid wetenschap wel zo'n goed idee is

Uitsnede van Le proporzioni del corpo umano secondo Vitruvio van wetenschapper Leonardo da Vinci Beeld
Uitsnede van Le proporzioni del corpo umano secondo Vitruvio van wetenschapper Leonardo da Vinci

Aan het plan om alle publiek gefinancierde wetenschap gratis te maken, zitten ook nadelen, stelt de KNAW.

Willem Schoonen

De Koninklijke Akademie van Wetenschappen (KNAW) roept op tot herbezinning op het plan alle publiek gefinancierde wetenschap gratis toegankelijk te maken. Haast maken met openbaarheid zal de wetenschap meer schaden dan goed doen, vreest de KNAW.

Op initiatief van de Europese Commissie besloot een groot aantal Europese onderzoeksfinanciers dat ze met ingang van volgend jaar zullen eisen dat de resultaten van door hen gefinancierd onderzoek voor iedereen ­direct en gratis toegankelijk moeten zijn. Ook NWO, de grootste onderzoeksfinancier namens de Nederlandse overheid, tekende daarvoor.

Open access wordt dit genoemd, en het moet een eind maken aan de machtspositie van wetenschappelijke uitgevers, die nu hoge abonnementsgelden kunnen vragen voor toptijdschriften die onderzoekers nodig hebben. Bij open access betaalt niet de gebruiker om te mogen lezen, maar de auteur om te kunnen publiceren. De lidstaten van de Europese Unie hebben al verscheidene malen beloofd dat dit regel zou worden, maar voortgang werd er nauwelijks geboekt. Vandaar dat onderzoeksfinanciers hebben besloten die open access af te dwingen.

Ook kritiek

Het plan heeft sinds de lancering enthousiasme geoogst én kritiek. ­Belangrijkste kritiekpunt is dat het plan de publicatievrijheid van wetenschappers onder druk zou zetten. Open access-tijdschriften van voldoende niveau zijn nog niet in alle disciplines voorhanden. Sommige wetenschappers vrezen dat ze straks gedwongen worden de betere tijdschriften in hun vak links te laten liggen.

Critici wijzen er ook op dat wetenschappers worden beoordeeld op basis van publicaties in toptijdschriften. Open access vergt eigenlijk een heel ander beoordelingssysteem voor (academische) onderzoekers, waarover in Nederland en andere Europese landen ook nog wordt gepraat.

De KNAW vreest dat Nederland met dit plan voor open access minder aantrekkelijk wordt voor wetenschappelijk talent, ook omdat leidende wetenschappelijke naties, zoals de Verenigde Staten en China, maar ook Duitsland, vooralsnog niet meedoen.

Onderzoeksfinancier NWO zegt in een reactie dat bij de uitwerking van het plan voor open access de bezwaren van de KNAW meegenomen ­zullen worden. En er wordt nog ­geschaafd aan de spelregels die met ingang van 1 januari gaan gelden. Dat schaven heeft de KNAW echter niet gerustgesteld.

De gangmaker van het plan ­namens de Europese Commissie, de Nederlandse topambtenaar Robert-Jan Smits, noemt de oproep van de KNAW teleurstellend: “We praten al zo lang over de toegang tot wetenschappelijke kennis. Maar met een conservatisme dat zo diep is ingebakken, gaan we er niet komen.”

Lees ook:

De maatschappelijke impact van wetenschappelijk onderzoek is lastig te meten

Hoe meet je de maatschappelijke impact van wetenschappelijk onderzoek?Dat is moeilijk, zegt de KNAW.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden