Reconstructie

De klopjacht op president Erdogan

null Beeld RV
Beeld RV

Het is vandaag precies een jaar geleden dat Turkije opgeschrikt werd door een couppoging. Het vakantieverblijf van president Erdogan werd met helikopters aangevallen. Had dit zijn dood kunnen zijn? Trouw spreekt met ooggetuigen.

Melvyn Ingleby

Oguzhan laat graag de kogelgaten in zijn strandtent zien. Druk heeft hij het toch niet, want sinds de couppoging van vorige zomer blijven veel toeristen weg uit de Turkse badplaats Marmaris. Een paar Russen rekken zich uit op het strand, maar verder ligt de boulevard aan de Egeïsche zee er wat verlaten bij.

De 19-jarige zag die nacht hoe zijn strandtent veranderde in een strijdtoneel. "De helikopters zetten hun soldaten af in het veldje om de hoek", vertelt hij opgewonden. "We moesten schuilen achterin de bar. De politie schoot zelfs terug met een raketwerper!" Trots wijst de jongen naar de sporen van munitie in de bar. Wat hier gebeurd is, mag niet worden vergeten.

null Beeld Melvyn Ingleby
Beeld Melvyn Ingleby

Marmaris is het kustplaatsje waar Erdogan vorig jaar een rustige vakantie had moeten doorbrengen. In plaats daarvan ontvluchtte de Turkse president op 15 juli zijn villa op het terrein van het Grand Yazici hotel en vertrok even na middernacht richting Istanbul. Daar stonden de tanks al op de Bosporusbrug. In Ankara maaiden laagvliegende F-16's ondertussen protesterende burgers neer en bombardeerden het parlement. Minstens 248 mensen lieten het leven, rond de 2200 raakten gewond.

Oorlogsjournalistiek

Maar ook de bewoners van het stadje Marmaris en omstreken eisen een jaar na dato hun plaats in de Turkse geschiedenisboeken. De vraag is alleen wat er precies gebeurd is. Waren de coupplotters erop uit om de president te vermoorden? Hoe reageerden Erdogan en zijn entourage? Wat is de achtergrond van de coupplegers? En hoe wordt '15 juli' hier herdacht?

Het Grand Yazici hotel waar Erdogan die nacht verbleef wil niet meewerken. Meerdere verzoeken voor een interview worden geweigerd. Ook de bewaker aan de poort laat geen pottenkijkers toe. "Als ik jou was zou ik hier weg blijven", zegt hij beleefd maar dreigend. "Er zijn al eerder journalisten gearresteerd omdat ze foto's probeerden te maken."

Vural Efecik blikt echter graag terug op de belangrijkste gebeurtenis van zijn carrière. "Dit was mijn eerste staatsgreep als journalist", vertelt de lokale journalist bijna nostalgisch vanuit zijn kale kantoor in een vervallen winkelcentrum in Marmaris. "Het was net oorlogsjournalistiek."

"Zodra ik doorkreeg dat er een coup gaande was, reed ik naar het hotel van Erdogan. Onderweg zag ik rijen mensen voor geldautomaten en supermarkten. Rondom het hotel waren zo'n vijftig politieagenten en misschien wel tweeduizend mensen die kwamen protesteren tegen de coup. We wisten op dat moment niet of Erdogan nog in het gebouw was."

Om half twaalf kreeg Efecik te horen dat Erdogan een korte persconferentie zou geven. Twaalf journalisten werden na een strenge security-check door de achteringang het hotel binnengeleid. Na tien minuten uitleg door voorlichters verscheen de president. "Hij was kalm en zelfverzekerd", vertelt Efecik vol bewondering. "Maar de situatie was chaotisch en er was duidelijk paniek onder de bodyguards. Als journalist die in die nacht naast de president stond, kan ik je verzekeren dat dit een echte couppoging was."

Noodoplossing

Deze eerste persconferentie even na middernacht is om mysterieuze redenen niet uitgezonden. Mogelijk keek een aantal televisiezenders tijdens de vroege uren van de coup de kat nog even uit de boom. Tegen de zenders Anadolu Ajansi, Dogan en IHA is een politieonderzoek begonnen. In ieder geval voelde Erdogan zich genoodzaakt om vlak voor zijn vlucht naar Istanbul alsnog in te bellen via FaceTime met een trillende presentatrice van CNN Türk. De historische iPhone-actie was dus een noodoplossing.

Zelf kampte Efecik tijdens Erdogans toespraak met de nachtmerrie van iedere journalist: een lege batterij. Beteuterd houdt hij zijn telefoon omhoog. "Als ik dat historische verslag had gemaakt, was dit toestel nu 250.000 dollar waard!" Dat bood een Saudische zakenman aan voor de iPhone waarop Erdogan wel verscheen. Ook ontving de nieuwslezeres van CNN Hande Firat een mediaprijs en schreef ze een boek.

Kort na zijn toespraak vertrok Erdogan rond één uur 's nachts naar de luchthaven in Dalaman om van daaruit naar Istanbul te vliegen. Net op tijd, zei hij tegen CNN drie dagen na de couppoging. "Als ik tien of vijftien minuten langer was gebleven, was ik gedood of gevangen genomen."

Meerdere bronnen spreken dat tegen. Volgens staatszender Anadolu, de bekentenissen van de putschisten als ook Oguzhan van de strandtent, kwamen de helikopters pas rond drie uur 's nachts in Marmaris aan. Het lijkt erop dat de soldaten uit de helikopters niet goed voorbereid waren. Twee verkeerde hotels werden bestormd voordat het Grand Yazici aan de beurt.

Tekst loopt door onder de foto

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Het geweld was er niet minder op. De putschisten lieten een ravage achter en gooiden granaten naar het huis waar ze aanvankelijk dachten dat Erdogan verbleef. Volgens Efecik, die er opnieuw bij was, duurde het gevecht tussen de coupplegers en de politie tot minstens vijf uur 's ochtends. Op dat moment probeerden de helikopters de soldaten op te pikken, vertelt hij, maar dat was vanwege het zware vuurgevecht niet mogelijk. Noodgedwongen vluchtte een twintigtal van hen de bossen in.

Klopjacht

Daarmee begon de klopjacht. Net zoals in andere delen van Turkije werd de gehele regio rondom Marmaris in opdracht van Erdogan wekenlang afgespeurd door drones, helikopters en speciale eenheden. En door journalist Efecik, die zestien dagen met zijn camera door het land tourde. "Ik had maar één doel: live verslag doen van het moment dat de plotters gepakt werden. Ik wilde de mensen die de eenheid van Turkije wilden vernietigen bekend maken."

Soms waren de media echter iets té gedreven. Althans, dat vermoedt de eigenenares van bakkerij Arzum in het dorpje Akyaka, zo'n dertig kilometer ten noorden van Marmaris. Toen ze in de ochtend van 30 juli bij haar zaak aankwam, trof ze in plaats van klanten een menigte politieagenten en journalisten aan.

In de vroege ochtenduren had haar knecht Mustafa Cagirankaya aan de bel getrokken nadat twee uitgehongerde soldaten de zaak zouden hebben overvallen. "Ik weet niet wat ik van het verhaal moet vinden", vertelt de bakkersvrouw, duidelijk vermoeid door het aantal journalisten dat haar heeft uitgehoord. "Niemand heeft de soldaten over de weg zien lopen. Maar mijn knecht vertelde graag dat hij klaarstond op die soldaten te springen om het land te redden."

In het nabijgelegen dorpje Sirinköy geloven ze het bakkersverhaal ook niet. Hier vond dan ook een veel belangrijkere gebeurtenis plaats. Toen Üzeyir Çalca op een warme zomeravond, ook twee weken na de coup, op zwijnen aan het jagen was, werd hij opgeschrikt door geritsel in het korenveld. Iedereen in het dorp kent het verhaal. Vijf soldaten sprongen ineens tevoorschijn. Ze waren bewapenend en zeiden dat ze bezig waren met een militaire oefening. Üzeyir schrok zich rot, hij kon een dag lang niets eten.

Dorpshoofd Mehmet Kavasoglu werd ingeschakeld. Zijn vrouw spreekt nog steeds vol lof over de zoekoperatie die haar echtgenoot samen met de politie opzette. "Het hele dorp hielp mee!", vertelt ze opgewekt vanaf haar erfje. "Het was het spannendste wat we ooit hebben meegemaakt. Uiteindelijk vond de politie de putschisten verstopt in de bomen."

Het dorpshoofd zelf is ernstiger van toon. Volgens hem kan de straf voor de coupplegers niet zwaar genoeg zijn. "Denk je eens in", sist Kavasoglu onder zijn imposante zwarte snor door. "Het is alsof je een kind een opvoeding, een wapen en een huis geeft, en dat hij vervolgens datzelfde huis kapot bombardeert. Ze wilden zelfs onze president vermoorden!"

Tekst loopt door onder de foto

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Maar klopt dat? En wisten de soldaten - allemaal officieren - dat ze deelnamen aan een coup? Veel zeiden tijdens hun eerste hoorzitting in februari van niet en gaven hun superieuren de schuld. Deze bekenden echter. "Ja, ik nam deel aan een staatgreeppoging en ga daar niet over zitten janken als een klein kind", verklaarde majoor Sukru Seymen fel. Wel ontkende hij Erdogan te hebben willen vermoorden. "Ons doel was om de president in levenden lijve naar Ankara te brengen." Dat laatste lijkt echter in tegenspraak met het grove geweld dat was gebruikt.

Schuld

Ook de achtergrond van de putschisten, die als laatsten tijdens de klopjacht werden opgepakt, blijft onzeker. De Turkse regering heeft een jaar lang alle schuld voor de coup bij de Gülen-beweging neergelegd. Inderdaad zijn er inmiddels aanwijzingen voor de betrokkenheid van belangrijke gülenisten, vooral in de operaties in Ankara en Istanbul. Maar de zaak van Marmaris suggereert dat naast gülenisten ook hoge kemalisten bij de putsch betrokken waren (aanhangers van de seculiere vader des vaderlands, Mustafa Kemal Atatürk).

Op één na zeiden alle officieren niets met Gülen te maken te hebben. Brigadegeneraal Gökhan Sahin Sönmezates, die de missie leidde, vergeleek zichzelf zelfs met Kenan Evren, de Kemalistische generaal die in 1980 een coup pleegde.

Tekst loopt door onder de foto

null Beeld Melvyn Ingleby
Beeld Melvyn Ingleby

De sergeant die kort na zijn arrestatie aangaf in opdracht van Gülen te hebben gehandeld, zei later tegen de rechter dat hij hiertoe gedwongen was. Een andere kapitein sprak tijdens het proces zelfs van marteling en benadrukte zijn 'liefde voor de natie'. "Stop dit soort onzin!" onderbrak de rechter hem daarop volgens een verslag in de krant Hürriyet, "We hebben allemaal gezien wat deze zogenaamde liefhebbers van het vaderland gedaan hebben!" Applaus van de nabestaanden van de in Marmaris omgekomen agenten klonk door de zaal.

Volgens fotojournalist Kenan Gürbüz verliepen de processen echter in goede orde. "Iedereen die hieraan twijfelt kon naar de rechtbank komen", zegt hij kalm vanuit zijn kantoor in de provinciestad Mugla. "Ik zat er zelf bij toen een verdachte acht uur lang zijn verhaal mocht doen."

Gürbüz kan niet loslaten wat er die nacht is gebeurd. Een jaar nadat hij vastlegde hoe de putschisten Erdogans hotel beslopen, is zijn kantoor gevuld met ingelijste foto's, prijzen voor zijn moed en een vuistdikke stapel officiële documenten. "Dit is de officiële aanklacht tegen het moordcommando", zegt hij, "Het heeft me veel moeite gekost die te bemachtigen."

Gürbüz bracht zowel een boek als twee documentaires uit over de coupnacht. Dat was hard nodig, benadrukt hij. "Turkse media vergeten Marmaris, ze richtten zich vooral op Istanbul en Ankara. Maar we kunnen het mysterie van 15 juli niet oplossen zonder het mysterie van Marmaris op te lossen!"

Tekst loopt door onder de foto

null Beeld RV
Beeld RV

Heldenmoed

Het mysterieuze zit hem overigens niet zozeer in de onopgeloste vragen rondom die nacht. Ondanks Gürbüz' grote toegang tot belangrijke bronnen besteedt het boek weinig tot geen aandacht aan het precieze moment dat de coupplegers aankwamen, de reden achter de niet-uitgezonden persconferentie of de achtergrond van de officieren. Eerder is het een verslag van heldenmoed. De titel: 'Marmaris, de plaats waar het verzet ontbrandde'.

Volgens fotograaf Gürbüz moet het dit weekend dáár over gaan: een land dat decennialang geteisterd is door staatsgrepen kwam dit keer massaal in opstand. "Nationalisten, AKP-ers, socialisten, zelfs toeristen: iedereen ging de straat op." Dit gebeurde bovendien al vóórdat Erdogan daartoe opriep, zegt hij. "De mensen demonstreerden namelijk niet alleen voor Erdogan, maar ook tegen het concept van een staatsgreep", verklaart Gürbüz. "Dat betekent absoluut een nieuw hoofstuk in de Turkse geschiedenis."

De volledige naam van strandtenthouder Oguzhan zijn bij de redactie bekend.

Lees ook: Wandelprotest voedt hoop bij Turken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden