De kloof tussen leer en leven

Paus Franciscus wil weten hoe katholieken wereldwijd denken over seksualiteit, huwelijk en gezin. Hij stuurde alle bisschoppen, ook de Nederlandse, een vragenlijst. Hoe zijn de uitkomsten? tekst 

Hij heeft er echt werk van gemaakt. André Goumans, pastoor in de Zuid-Hollandse Bollenstreek, wilde precies weten wat er leeft onder zijn parochianen. Bijvoorbeeld hoe mannen en vrouwen in plaatsen als Sassenheim, Noordwijkerhout en Noordwijk denken over liefde en seksualiteit. En of de leer van de kerk nog strookt met hun persoonlijke ervaringen.

Tijdens de vieringen met Kerstmis stond Goumans bij de deur van zijn kerk om kerkgangers een uitgebreide vragenlijst mee te geven. Hij koos heel bewust voor dit moment waarop de kerken traditioneel goed gevuld zijn. "Dan bereik je niet alleen de regelmatige kerkganger, maar ook degenen die alleen met Kerstmis komen", zegt Goumans. De antwoorden uit de parochie Sint Maarten zijn inmiddels op de post gedaan naar paus Franciscus in Rome.

Alle bisschoppenconferenties in de wereld ontvingen in december een enquête met 41 vragen om te verspreiden in hun parochies. Met de rondvraag wil paus Franciscus peilen hoe katholieken overal ter wereld denken over huwelijk, seksualiteit en gezin. Over die onderwerpen is dit najaar een bisschoppensynode in Rome. Daar spreken de kerkleiders met elkaar over de 'pastorale uitdagingen van het gezin in de context van evangelisatie'.

Duidelijke trend
Ook de Nederlandse bisschoppenconferentie heeft de ingevulde vragenlijsten uit het land inmiddels teruggestuurd naar het Vaticaan. De bisschoppen doen geen uitspraken over de uitkomsten, laat woordvoerder Anna Kruse van het bisdom weten. Toch valt er genoeg te zeggen over de vraag hoe Nederlandse katholieken over hun kerk, het huwelijk en het gezin denken. Want los van de bisschoppen waren er katholieken zoals pastoor Goumans die het onderzoek op eigen initiatief uitvoerden. Ze willen graag spreken over hun bevindingen.

In Nederland is er geen enkele parochie die zoveel werk van de vragenlijst maakte als die van Goumans. Ruim 1600 parochianen reageerden. Uit de uitslag valt een duidelijke trend te destilleren, aldus de pastoor. "Mensen beleven de kerkelijke leer als strak en benauwend. Er is duidelijk behoefte aan meer ruimte." Zo antwoordde de helft van de ondervraagden met 'niet goed' op de vraag wat zij vinden van de wijze waarop de kerk zich uitspreekt over huwelijk en relaties. Dat de kerk de communie mag weigeren aan homoseksuelen en mensen die na een scheiding zijn hertrouwd, kan rekenen op de afkeuring van bijna iedere katholiek in de Bollenstreek.

De Bollenstreek staat niet alleen in de opvatting dat de kerkregels te streng zijn als het over gezin, huwelijk en seksualiteit gaat. Ook in de rest van Nederland zetten katholieken vraagtekens bij de koers van de kerk, is de indruk van de katholieke blogger Eric van den Berg. Hij verzamelde antwoorden op de pauselijke enquête via zijn website katholiek.nl. Het leverde een paar honderd reacties op. "Wat opvalt, is dat er een grote afstand is tussen de bisschoppen en de gelovigen. De katholieken vinden dat er geen of weinig ruimte is voor dialoog. Ze worden niet gehoord", vertelt Van den Berg. "Er blijkt ook een groot verschil te zitten tussen de moraal die gepreekt wordt en hoe katholieken dit beleven. Neem zaken als het homohuwelijk en voorbehoedsmiddelen. Dat vinden veel gelovigen een zaak van de mensen zelf."

De teneur van veel reacties is duidelijk: Nederlandse katholieken vinden hun kerk veel te star. Dat de frustratie de gelovigen hoog zit merkte pastoor Goumans op de reacties die hij kreeg op een open vraag die hij toevoegde. 'Wat zou u verder nog over huwelijk, gezin en beleving van seksualiteit aan de paus willen zeggen?' luidde de vraag. Het leverde hem een pakket van veertig pagina's op aan opmerkingen, tips en ongenoegen over de leer van de kerk. Opvallend vaak, zegt Goumans, valt te lezen dat de kerk 'meer compassie' moet tonen en 'minder veroordelend' moet zijn. Een parochiaan schreef: 'Tegenwoordig gaat bijna iedereen samenwonen. Het gaat om 'goede mensen' die vaak heel enthousiast in het leven staan. Geloven zij minder omdat ze niet gehuwd zijn?' Ook het verplichte celibaat stuit op hartgrondig verzet. Goumans: "Al die reactie zijn echt te lezen als een hartekreet."

Andere landen
Hoe denken katholieken in ons omringende landen eigenlijk over liefde en seksualiteit? Hoewel kardinaal Lorenzo Baldisseri, die de bisschoppensynode van oktober voorbereidt, heeft gevraagd om de uitkomsten niet te delen met de pers, komen er her en der toch enquête-resultaten naar buiten. Zo meldden Duitse bisschoppen eerder deze week dat gelovigen zich nauwelijks nog kunnen vinden in de katholieke leer over seksualiteit, huwelijk en gezin. Zij wijzen het verbod op voorbehoedsmiddelen en homoseksualiteit af. Ook in Frankrijk blijkt er een kloof te gapen tussen leer en leven, schrijft het katholieke blad La Croix, dat de vragenlijst online had staan. In Vlaanderen is het beeld niet anders. De leer van de katholieke kerk over huwelijk, gezin en seksualiteit moet op belangrijke punten grondig worden veranderd, vindt daar een grote meerderheid. Vlaamse katholieken dromen van een kerk die allen verwelkomt.

Enorme tijdsdruk
Een peiling van denkbeelden lijkt simpel, maar leidde her en der tot problemen. Zo was er sprake van een enorme tijdsdruk: de vragenlijsten dienden in twee weken tijd te worden ingevuld. Dat is vermoedelijk de reden dat de respons in Nederland nogal wisselend is, zo leert een rondgang langs de verschillende bisdommen. Het bisdom Groningen-Leeuwarden liet de vragenlijst invullen door pastorale teams in de 67 parochies die het gebied kent. Het resultaat: elf ingevulde vragenlijsten. In het bisdom Haarlem-Amsterdam vulden pastorale teams 22 vragenlijsten in.

Daarom is het des te opmerkelijker dat pastoor André Goumans 1600 ingevulde formulieren terugstuurt. Om zoveel mogelijk mensen te bereiken herschreef hij zelfs de dikwijls lastige theologische vragen in begrijpelijk Nederlands. Waarom al die moeite? Goumans: "De paus heeft nadrukkelijk opgeroepen om van de mensen zelf te horen wat er leeft. De beste manier is het om het de mensen zelf te vragen. Je merkt, daarop is met gretigheid gereageerd."

Bij de geringe respons speelt niet alleen de tijdsdruk een rol. Ook over de vraag wie de enquête nu eigenlijk moest invullen, werd nogal verschillend gedacht. Antwoorden van gewone parochianen zijn natuurlijk 'informatie uit lokale bron', maar antwoorden van priesters zijn dat op wereldschaal bekeken ook. Kort na de verspreiding kwam een studentenpastor uit Nijmegen erachter dat in de Nederlandse versie een vraag over het homohuwelijk was geschrapt. De Nederlandse bisschoppen besloten dat een Nederlandse moraaltheoloog het antwoord namens de Nederlanders zou geven. Helemaal geen vreemde gang van zaken, zei woordvoerder Anna Kruse van de bisschoppenconferentie toen in deze krant. Volgens haar bedoelt het Vaticaan met lokale kerken niet de parochies, maar de Nederlandse kerkprovincie. Dat is dus de bisschoppenconferentie. Het antwoord van de moraaltheoloog blijft bovendien geheim, voegde de woordvoerster toe, want dat gaat rechtstreeks naar het Vaticaan.

Machtsdenken
Het is juist deze manier van machtsdenken die veel gelovigen ergert, denkt pastoor Goumans. Volgens hem is het een belangrijk signaal dat zijn parochianen massaal warm liepen voor de vragenlijst. "Parochianen hebben echt hun hoop gesteld op deze paus. Ze denken dat hij voor vernieuwing kan zorgen, voor meer openheid." Goumans is blij met de enorme respons in de Bollenstreek. Maar de uitslag stemt hem tot nadenken. "Wat me teleurstelt is dat er zo'n kloof is tussen de kerkelijke leer en wat er plaatselijk leeft. Voor mij blijkt dat het kennelijk de hoogste tijd is om in de kerk zaken rondom huwelijk en gezin opnieuw te doordenken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden