De klont die de baas is over ons

Wat gebeurt er in je hersenen? Waar zit je geheugen? Na de bestseller 'Wij zijn ons brein' van neurobioloog Dick Swaab, verschijnt vandaag een versie voor jongere lezers.

Lieve professor Swaab,

Is er misschien een manier om sneller te leren, zodat je makkelijker hoge cijfers haalt? U weet zoveel, hier heeft u vast ook wel een antwoord op.

Vriendelijke groet,

Ionica Huygens.

Eerst komen de vragen, dan de antwoorden. Voor het boek 'Jij bent je brein - Alles wat je wilt weten over je hersenen' moest kinderboekenschrijver Jan Paul Schutten het anders aanpakken. De antwoorden van hersenonderzoeker Dick Swaab stonden immers al in het lijvige 'Wij zijn ons brein - Van baarmoeder tot Alzheimer' (2010). Hoe maak je deze kost aantrekkelijk voor een jonger publiek, zeg vanaf tien jaar?

"Door met korte stukken tekst te werken", vertelt Schutten. "De hoofdstukken in 'Wij zijn ons brein' zijn erg lang, én ik wilde meer humor in het boek voor jongeren." Terwijl hij Swaab herlas kwamen er allerlei vragen boven 'die kinderen ook zouden hebben'. "Als ik die per e-mail aan Swaab stelde, kon hij daar vaak op een leuke manier antwoord op geven. Zo ontstond het idee voor een e-mailuitwisseling. Ik heb veel grappen uit onze correspondentie in 'Jij bent je brein' verwerkt."

Het was in China, vertelt Dick Swaab, dat het idee ontstond voor 'Jij bent je brein'. "Voor het uitkomen van de Chinese vertaling van mijn boek was ik daar met uitgever Mizzi van der Pluijm. Zij was bezig met een reeks boekjes en vroeg mij of ik ervoor voelde ook zo'n klein boekje te schrijven. Ik zei: Ik voel er meer voor een boek voor kleintjes te schrijven."

Regelmatig wordt Swaab bestookt met e-mails van kinderen met vragen over het brein. Kinderen die een spreekbeurt houden of een werkstuk willen schrijven. Steevast vragen ze: 'Kunt u me uitleggen hoe de hersenen werken?' "Die vraag is niet te beantwoorden", verzucht Swaab. Een bewerking van zijn boek voor kinderen zou een oplossing zijn. "Maar daar had ik iemand bij nodig die ervaring heeft met de doelgroep."

Dat werd Jan Paul Schutten. Hij verzon een tweeling: Jelle en Ionica Huygens, de scholieren die professor Swaab via e-mail het hemd van het lijf vragen in 'Jij bent je brein'. Hij vernoemde ze naar mensen die hij bewondert: Jelle Reumer, directeur van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam en Trouw-columnist, is paleontoloog. Wiskundemeisje Ionica Smeets is wetenschapsjournalist. "De achternaam van 'mijn' Jelle en Ionica komt van Christiaan Huygens, de Nederlandse wetenschapper uit de zeventiende eeuw", legt de kinderboekenschrijver uit.

Schutten kreeg naar eigen zeggen alle ruimte om met de teksten van Swaab te doen wat hij wilde. "Ik heb zijn boek herschreven", durft hij te zeggen. "Ons brein is een klont die de baas is over ons; dat is geen leuk romantisch verhaal. Je moet ontzettend duidelijk en helder zijn om misvattingen te voorkomen."

Al direct na het verschijnen van zijn boek kreeg Swaab ladingen kritiek van andere wetenschappers. "Alleen de titel al: 'Wij zijn ons brein', dat kán niet, zeiden vakmensen. Je bent meer dan je brein. Maar ze lezen niet verder", reageert Swaab.

"Psychologen zeggen dat ik geen oog heb voor de invloed van omgevingsfactoren op het brein, dat is een misvatting. Ik kijk juist verder dan alleen de sociale omgeving. Ik begin al bij de omgeving van het kind in de baarmoeder. Hoe vroeger in de ontwikkeling je kijkt, hoe meer effecten je ziet op het brein. Als collega-wetenschappers met inhoudelijke kritiek zouden komen, zou ik onmiddellijk veranderingen aanbrengen in het boek. Er zijn dertig drukken verschenen van 'Wij zijn ons brein'. In iedere druk zijn aanpassingen gedaan. Maar geen enkele op basis van kritiek. Omdat die vooral emotioneel was, niet inhoudelijk. En nee, voor 'Jij bent je brein' zijn we de onderwerpen die controversieel kunnen zijn, als het bestaan van de vrije wil, bijna-dood-ervaringen en het gelovige brein, niet uit de weg gegaan."

De kritiek heeft Schutten wel waakzaam gemaakt. "Juist door de discussies die het boek opriep, wilde ik bepaalde stukken anders opschrijven. Het taalgebruik van Swaab is voor kinderen onbegrijpelijk, maar bleek ook voor volwassenen, en zelfs collega-wetenschappers niet altijd helder.

"Een tijd geleden kreeg Swaab er nog van langs van een Amerikaanse filosoof. Waar Swaab betoogt dat de vrije wil niet bestaat maar wordt beperkt door de structuur van ons brein, werpt hij argumenten tegen die door Swaab zelf ook worden besproken. Of de man heeft het boek niet gelezen, óf hij heeft de passages niet begrepen. Ik lees in 'Wij zijn ons brein' snoeihard bewijs dat de vrije wil bepaald wordt door de structuur van je brein.

Ik probeer het in 'Jij bent je brein' duidelijker te formuleren."

Hoewel Swaab bij zijn uitgever aandrong om hulp bij het vertalen van zijn boek voor een jonger publiek, is de doelgroep hem niet vreemd. De professor spreekt af en toe, als zijn drukke leven als hersenonderzoeker met afspraken in binnen- en buitenland het toelaat, voor middelbare schoolklassen. Over sekseverschillen en seksuele voorkeuren. Over de ontwikkeling van het puberbrein. En de frontaalkwab, het voorste deel van het brein, dat pas vanaf het twintigste jaar beter gaat werken.

Wat hem motiveert? "Als je kinderen vertelt hoe iets zit, accepteren ze het. Als ze begrijpen waarom dat meisje eigenlijk liever een jongen wil zijn, is het geen probleem meer. Inzicht krijgen in het gedrag van een ander, maar ook in dat van jezelf als je in de puberteit geraakt, kan belangrijk zijn. Kinderen worden vaak overvallen door de puberteit, ze merken dat ze een ander persoon worden. Begrijpen wat er gebeurt, kan helpen.

"Ik zeg altijd, ook tegen ouders: probeer het niet tegen te houden. Het is niet te genezen. Ze worden weer leuk als ze het huis uit gaan. De puberteit heeft een functie in de evolutie. Voortplanting moet niet in het eigen nest gebeuren, pubers moeten dus de pest aan hun ouders krijgen om op eigen benen te gaan staan."

Oplossingen zijn er dus niet altijd voor de weetgrage tweeling in 'Jij bent je brein'. Wel veel verklaringen. Hoewel? 'Er is inderdaad een manier om hogere cijfers te halen', schrijft professor Swaab in antwoord op de e-mail van Ionica. 'Op het moment dat je iets onthoudt, verandert er wat in je hersenen. Die slaan de nieuwe informatie op met behulp van chemische stoffen en verbindingen tussen je hersencellen. Die verbindingen heten synapsen. Als je dus iets wilt onthouden, dan hoef je alleen maar wat nieuwe verbindingen in je hoofd te leggen. Een paar synapsen erbij maken dus. Dat is alles.'

Beste professor Swaab,

Maar hoe maak ik die nieuwe verbindingen in mijn hoofd dan?

Vriendelijke groet,

Ionica Huygens

Dick Swaab en Jan Paul Schutten, 'Jij bent je brein - Alles wat je wilt weten over je hersenen', Uitgeverij Atlas Contact, 224 bladzijden, 19,95 euro.

Jan Paul Schutten
Jan Paul Schutten (1970) is schrijver van informatieve kinderboeken. Zijn historische 'Kinderen van Amsterdam' werd bekroond met de Gouden Griffel 2008. In 2009 schreef hij het kinderboekenweekgeschenk 'De wraak van het spruitje', over de populariteit van snacks. In 2011 begaf hij zich al op het 'breinterrein' met 'Iedereen is gek'.

Dick Swaab
Dick Swaab (1944) is emeritus hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was dertig jaar lang directeur van het Nederlands Herseninstituut en leidt daar nog een onderzoeksteam. Het in 2010 verschenen 'Wij zijn ons brein' is in vier landen vertaald, acht andere landen volgen. Er zijn meer dan 380.000 exemplaren verkocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden