Column

De kleinzoon van Khomeini begrijpt het ook niet meer

Kleinzoon Hassan Khomeini. Hij noemt het 'ongelofelijk' dat Akbar Rafsanjani, vertrouweling van Khomeini en president van 1989 tot 1997, nu is uitgesloten van de verkiezingen. Beeld epa

Voor een theocratie die in naam van een ondeelbare God wordt bestuurd, heeft de Islamitische Republiek Iran geen handige staatsinrichting. In plaats van het gezag onder te brengen bij één onbetwiste geestelijke en tevens wereldlijke leider, beschikt het land over een parlement, een president, een Raad van Hoeders en - daar zal je hem hebben - een Opperste Leider. Maar die is dus wel machtig, maar niet almachtig.

Iran heeft een ingebouwd autoriteitsconflict en geen duidelijke scheiding der machten - dat is vragen om problemen. Dit systeem, bedacht door ayatollah Khomeini, de man van de islamitische revolutie van 1979, verscheurt het land inmiddels zo dat zijn dochter en kleinzoon zich keren tegen de huidige Opperste Leider, Ali Khamenei.

Zij vinden dat de erfenis van Khomeini wordt verkwanseld door Khamenei's sluipende greep naar de absolute macht, zeker nu de Raad van Hoeders - die door de Opperste Leider wordt gecontroleerd - deze week slechts acht uiterst conservatieve kandidaten geschikt verklaarde als kandidaten voor de presidentsverkiezingen van 14 juni. Dat Akbar Rafsanjani, vertrouweling van Khomeini en president van 1989 tot 1997, nu is uitgesloten van de verkiezingen noemt kleinzoon Hassan Khomeini 'ongelooflijk'.

Verlies van 'morele legitimiteit'
De weigering van Khamenei om open verkiezingen toe te staan, illustreert hoezeer het klerikale leiderschap van Iran zich heeft ontwikkeld tot een politiek establishment, en hoe bang dat establishment is voor het volk. Na de vervalste presidentsverkiezingen van 2009, toen 's nachts bij wijze van protest 'Allah is groot' werd geroepen vanaf de daken, is van het religieuze aureool van de macht niet veel meer over.

Volgens de Iraans-Amerikaanse hoogleraar Hamid Dabashi heeft 'het regerende sjiisme zijn morele legitimiteit verloren' en wel 'door zijn eigen burgers te mishandelen en te vermoorden'.

De onvrede van de Iraanse burgers is mede terug te voeren op het opstandige karakter van het sjiisme, de stroming binnen de islam waar - ironisch genoeg - de theocratie van de ayatollahs juist op is gegrondvest. Het sjiisme is een 'religie van protest', aldus de titel van een van Dabashi's boeken. Hij voert dat terug op de strijd die de sjiieten sinds de dood van de profeet Mohammed (632) voerden tegen de meerderheid binnen de islam, de soennieten. "Het sjiisme blijft alleen geloofwaardig als het strijdvaardig is en de macht uitdaagt; het verliest zijn legitimiteit bijna automatisch als het zelf aan de macht komt."

Onwelkom
Misschien voert het te ver om ook Irans agressieve houding tegenover het Westen, en dan vooral de Verenigde Staten, te zien als een vorm van sjiitische strijdvaardigheid. De Amerikanen hebben tenslotte het hunne gedaan om zich het wantrouwen van de Iraniërs op de hals te halen, van hun betrokkenheid bij de coup tegen premier Mossadeq in 1953, via de steun die ze gaven aan Saddam Hoessein in de oorlog tussen Irak en Iran, tot de geste van George W. Bush om Iran te scharen bij 'de as van het kwaad'.

Maar het is duidelijk dat de Iraanse machthebbers er baat bij hebben zich aan het volk te presenteren als moedige strijders tegen een boze buitenwereld; dat speelt ook bij het internationale conflict over Teherans kernprogramma. Pogingen de buitenwereld te vriend te houden - Rafsanjani had al aangekondigd met Washington te willen praten - zijn dan hoogst onwelkom.

Of de kiezers deze sjiitische dapperheid nog wel op prijs stellen, zullen we nooit weten. Ze hebben niets meer te kiezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden