De klank van Amsterdam

interview | de schepping

Sebastian Fagerlund (44) heeft een echte Amsterdamse fiets: een te klein damesmodel, knalblauw en met wel drie sloten. De Finse componist verblijft drie maanden in Amsterdam als composer-in-residence van het Concertgebouw.


We fietsen langs het Museumplein, onder het Rijksmuseum door en steken de Stadhouderskade over. Plotseling staan we stil voor een prachtig zeventiende-eeuws huis met ronde ramen. "Hier woon ik tijdelijk," zegt Fagerlund. "Achter dat raam staat mijn schrijftafel. Daar werk ik elke dag."


Fagerlund dompelt zich onder in de stad, omdat hij van het Concertgebouw de opdracht kreeg een orkeststuk en een strijkkwartet te schrijven, geïnspireerd door Amsterdam. Verwacht nu geen carillonklokken of fietsbellen; zo letterlijk zal de inspiratie niet terug te horen zijn. Fagerlund: "Het gaat er meer om dat een nieuwe omgeving me uitdaagt - het Concertgebouw zelf is al ongelooflijk inspirerend. Je ontmoet nieuwe mensen, bent in een andere omgeving, ontdekt nieuwe dingen die je interesseren. Dat brengt je aan de rand van je comfortzone en daar onstaan volgens mij de beste composities. Wat dat voor gevolg heeft voor de compositie, moet nog blijken. Of en hoe Amsterdam me inspireert, weet ik pas achteraf."


Maar er begint zich al iets te ontwikkelen, al is het nog maar een vage notie. Fagerlund noemt het voorlopig een 'liquid map': een waterkaart. "Ik ben nu al een paar weken in beslag genomen door de gedachte dat in Amsterdam overal water is. We zijn er helemaal door omgeven. Niet alleen is de stad doorsneden door grachten en rivieren, ook onder de huizen is het water aanwezig. Dat vind ik iets bijzonders: het water, dat zo veranderlijk is, al ligt het binnen de oevers."


Hij gaat ons laten zien waar dat bijzondere gevoel voor het eerst over hem heen spoelde: in de Kerkstraat, op de hoek van de Amstel. Vlakbij de Magere Brug. "Ik fietste terug van een operavoorstelling en reed hier de Kerkstraat in. En daar verderop, zie je, daar staat een boom vol in blad. Ongelooflijk, midden in de winter. In Helsinki is het nu -15 graden. En als je je nu omdraait, zie je daar de Amstel. Midden in de Kerkstraat, tussen de huizen, voel je het water zo dichtbij."


De muziek van Fagerlund klinkt levendig, kleurrijk, welluidend en opvallend energiek. Zijn vioolconcert 'Duisternis in licht' begint met een paar rustige klappen, maar binnen een halve minuut zindert het hele orkest van opwinding. En dan moet de violist nog beginnen met zijn waanzinnig virtuoze partij. Zelfs in de rustiger passages vergt Fagerlund het uiterste van viool en violist. Ook de fagotsolo 'Woodlands' en het fagotconcert 'Mana' die hij schreef voor de Nederlandse fagottist Bram van Sambeek hebben die plotselinge energieke uitbarstingen en die virtuositeit. Onvermoede klanken komen uit de fagot. Spannend, boeiend.


Mentale plaatjes


Fagerlund: "Ik schrijf geen programmamuziek. Je kunt bij mijn muziek niet zeggen: 'Hier hoor ik de zee' of zoiets. Ik laat me inspireren door de omgeving, maar niet door letterlijke plaatjes in mijn hoofd. Er ontstaan wel mentale plaatjes, die door mijn gedachten gaan reizen. Bij het fagotconcert 'Mana' heb ik me bijvoorbeeld laten leiden door de klank van Brams fagot die bij mij beelden opriep van de onderwereld - dood, exorcisme, sjamanen."


Zo'n spiritueel tintje zou de compositie over Amsterdam ook kunnen gaan krijgen. Want Fagerlund brengt ons op de fiets naar de Oudezijds Achterburgwal. Daar op de Wallen, tussen de ramen met rode lichten, bevindt zich Onze Lieve Heer op Solder, de zeventiende-eeuwse schuilkerk. Fagerlund: "Ik ben binnen geweest. Je gaat een heleboel smalle trapjes op en dan sta je opeens in een krappe ruimte met een orgel: een verborgen plek waar mensen in contact komen met iets hogers dan henzelf. Ik ben niet religieus, maar ik vind het bijzonder dat mensen toen misschien in het geheim probeerden samen te komen voor iets spiritueels. Dat vind ik ook mooi aan het Concertgebouw: muziek kan in het beste geval immers ook een connectie maken met je innerlijke zelf. Maar concertzalen doen er alles aan om gezien te worden, met hun omvang en uitstraling. En deze kerk was verborgen."


Daarna komen we toch weer uit bij het water. Want de derde belangrijke Amsterdamse plek voor Fagerlund is het Muziekgebouw aan het IJ. "Dat uitzicht over het water. Hier voel je dat Amsterdam dicht bij zee ligt. Ik heb altijd aan de zuidkust van Finland gewoond, nu in Helsinki. Ik ben enorm geïnteresseerd in havens en wat daarbij komt kijken."


Goed, de indrukken zijn er. Maar hoe gaat u nu beginnen met componeren?


Fagerlund: "Vaak biedt een vorig stuk een aanknopingspunt. Muzikaal materiaal dat ik in een andere richting om kan buigen. Dat kan iets heel vaags zijn: een harmonie, een klankkleur, een melodie of een combinatie van die drie. Soms is het alleen maar een idee voor een grote structuur of het idee dat het een rauwe of doorzichtige klank moet krijgen. Dan ga ik nadenken: wat als ik het oude materiaal nou eens net anders behandel, zodat het dichter bij een nieuw idee komt dat ik wil bereiken. En dan begint het harde werken.


"Dit is de fase van het technische vakmanschap, waarin ik van alles uitprobeer: kan ik variëren op de klank, kan ik een motief uitrekken of inkorten, wat gebeurt er als ik een harmonie aanpas? Een beetje zoals ook Beethoven eindeloos kon schaven tot hij het juiste motief of thema had gevonden. Zo zoek ik ook door tot ik iets heb gevonden waarover ik zo tevreden ben dat ik ermee verder wil werken. Vergelijk het met een schrijver die nadenkt over zijn personages en hun onderlinge relaties.


"In deze fase componeer ik gewoon heel veel materiaal. Ik geloof erg in discipline, in gaan zitten aan mijn schrijftafel en schrijven. Ik werk niet in een rechte lijn van begin naar eind, maar componeer steeds losse stukken. Het is een lange periode waarin veel energie gaat zitten. Componeren is in deze fase meer een kwestie van hard werken dan van inspiratie. Heerlijk vind ik dat. Je voelt dan echt dat je leeft. En het is ook fijn dat die lege bladzijde waarmee je begint, gevuld begint te raken. Het is altijd een opluchting dat het toch weer gaat lukken een nieuw stuk uit het niets te voorschijn te toveren."


Wanneer weet u dat het goed gaat komen?


"Na een tijdje begin ik een structuur te ontdekken. Het stuk krijgt een ruggegraat. Als ik geluk heb, vallen de stukjes vanzelf op hun plaats. In deze fase speelt intuïtie wel een grote rol.


"Tijdens het componeren spring ik meestal van het ene naar het andere gedeelte. Maar over het geheel genomen beweegt het componeerproces zich toch van het begin naar het einde. Met als gevolg dat de laatste noot vaak ook de laatst gecomponeerde noot is."


Hoelang duurt het componeren?


"Dat hangt onder andere af van de lengte van het stuk. Maar met een orkeststuk van 25 minuten, zoals voor het Concertgebouw, ben ik al gauw een maand of zes, acht bezig.


"De afgelopen twee jaar heb ik gewerkt aan een opera, 'Herfstsonate', naar de film van Ingmar Bergman. Met alle onderhandelingen erbij heeft dat wel vier, vijf jaar geduurd. Extreem lang. Gedurende twee jaar was ik helemaal geobsedeerd door de personen uit de opera. En opeens moest ik het uit handen geven. Maar er werken zulke goede mensen aan - Anne Sofie von Otter bijvoorbeeld - dat ik erg naar de uitvoeringen in september uitkijk."


Dan gaan de musici met de noten aan de haal. Bent u weleens verrast door hoe het eindresultaat klinkt?


"Meestal komt het klinkende resultaat overeen met wat ik in mijn hoofd had. In mijn studietijd heb ik wel wat verrassingen gehad, maar dat komt nu nog maar zelden voor.


"Ik schrijf geen gemakkelijke muziek, maar ik probeer wel zo helder mogelijk te schrijven, zodat een orkest niet een hele repetitie moet besteden aan de vraag: wat bedoelt de componist hier eigenlijk. Ik laat de eerste repetitie doorgaans aan me voorbijgaan, omdat het goed is als de musici een beetje aan de muziek kunnen wennen voor ik kom luisteren. Maar ik hou er wel erg van om met musici te werken. Het is het enige sociale deel van mijn werk. Voor de rest werk je in je eentje."


Hoe kiest u de instrumenten? Welk geluid hoort bij Amsterdam?


"Tijdens het componeren komt er altijd een moment waarop ik opeens een sterk gevoel heb over de klank. En dan weet ik welke instrumenten ik nodig heb. Eerder weet ik dat nog niet. Welk instrument bij Amsterdam hoort, moet nog blijken."


In 'De Schepping' vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand komt. Componist Sebastian Fagerlund laat zich in opdracht van het Concertgebouw inspireren door Amsterdam. Hij neemt ons mee op de fiets langs zijn favoriete plekken.

een kwartaal op bezoek

Sebastian Fagerlund is na Huang Ruo de tweede composer-in-residence van het Concertgebouw. Hij verblijft gedurende de winter en het voorjaar drie maanden in Amsterdam. Op 11 oktober brengt het Finse Kamus Quartet zijn tweede strijkkwartet, dat hij hier als huiscomponist schrijft, in première. Op 21 april 2018 gaat een orkeststuk in première in de ZaterdagMatinee. Het Radio Filharmonisch Orkest neemt de première voor zijn rekening.


Daarna zal het door Amsterdam geïnspireerde stuk ook worden gespeeld door het BBC Symphony Orchestra en het Finse Radio Filharmonisch Orkest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden