De kiezer houdt wel degelijk het algemeen belang in het oog

Beeld ANP

Het kan niet op, zeg. Van 150 euro per persoon tot een lastenverlaging van vele miljarden. En elke politicus doet eraan mee, van Rutte via Roemer tot Roos, stelt Joop van Holsteyn, bijzonder hoogleraar kiezersonderzoek aan de Universiteit Leiden.

Natuurlijk, politici en partijen hebben mede als functie om voor te spiegelen wat zij met Nederland van plan zijn en hoe zij denken dat te bereiken. Maar de plannen die momenteel door de een na de ander gepresenteerd worden, zijn toch wel opmerkelijk ruimhartig en riant voor de burger. Of beter: voor de burger die zich op 15 maart als kiezer zal laten gelden.

Het hoge cadeaugehalte van tal van recente plannen kan uiteraard niet los worden gezien van de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen. Politici zetten hun gulste gezicht op in de hoop kiezers te winnen. Ze tonen hun hand waarin de wortel zit, en houden de hand met de stok achter de rug verborgen. Dat mag niemand verbazen, het is campagnetijd.

Cadeautactiek

Maar zal het werken? Mag verwacht worden dat kiezers zich laten lokken met fraaie plannen en trekt het aantrekkelijkste aanbod uiteindelijk de meeste kiezers? Dat valt te bezien. Want de door velen gehanteerde cadeautactiek rust op een nogal wankele basis, op twee aannames die aanvechtbaar zijn.

De basisaanname klopt overigens: inhoud doet ertoe bij electorale overwegingen. Dat de hedendaagse Nederlandse kiezer beweeglijker is dan ooit, wil nog niet zeggen dat hij of zij zich door incidenten of oppervlakkigheden laat leiden. Inhoud telt zwaar mee in de electorale afweging. Maar bij het vellen van een inhoudelijk oordeel over partijen kijkt de kiezer meer naar het verleden dan naar de toekomst. 

Als sociaal-economische en financiële kwesties een rol spelen, kijken kiezers vaker terug naar prestaties dan vooruit naar plannen. Wat niet zo vreemd is: verkiezingen zijn tenslotte ook dat proces waarin verkozenen, en de door hen in het zadel gehouden regering, aan de vertegenwoordigde burgers verantwoording afleggen.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld ANP XTRA

De kiezer oordeelt in hoge mate retrospectief, en minder prospectief. Politici kunnen dan wel cadeautjes beloven, maar de kiezer laat zich niet zo gemakkelijk foppen en weet tevens dat niet beloften maar het verleden vaak de meest betrouwbare voorspeller van de toekomst is.

Daar komt wat bij. Niet zelden suggereren verkiezingsbeloften dat de individuele kiezer er beter van wordt. Die kiezer zelf krijgt extra geld, de individuele man of vrouw gaat erop vooruit als lasten worden verlicht. Dat sluit aan bij het vermoeden dat kiezers toch vooral op de eigen portemonnee letten, bovenal op persoonlijk gewin uit zijn. Dat vermoeden vindt maar beperkt steun in kiezersonderzoek. Dergelijk onderzoek vindt keer op keer meer steun voor het idee dat het niet het individuele belang is dat electoraal doorweegt, maar het collectieve belang.

De kiezer is met het rode potlood in de hand minder egoïstisch dan veelal wordt gedacht. De kiezer is eerder een altruïst die oog houdt op het algemeen en landsbelang. Die kiezer zal een extraatje niet afslaan, maar hecht meer waarde aan een plan dat Nederland er bovenop helpt en houdt.

Spiegels en kraaltjes

Het zal niet ophouden, de fraaie beloften en plannen om kiezers tot een keuze te bewegen. Maar zo loos als sommige beloften wellicht zullen blijken, zo gering is het electorale effect dat van de getoonde spiegels en kraaltjes verwacht mag worden.

Het is vaker gezegd maar kan niet genoeg herhaald worden: de kiezer is niet gek en laat zich niet zo snel gek maken.

Joop van Holsteyn is verbonden aan het Instituut voor Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden