Theologisch ElftalVluchtelingen

De kerststal als politiek statement: mag dat wel?

Mag het kerstverhaal worden ingezet voor politieke doeleinden? In de aanloop naar Kerst buigt het theologisch elftal zich over die vraag.

Ook dit jaar weer verschijnen er veel kerststallen met op de een of andere manier een verwijzing naar Jezus als vluchteling. Deze krant berichtte vorige week over een kerstscène in Californië met Maria, Jozef en Jezus niet samen in een stal, maar apart gezet in kooien; een verwijzing naar de detentie van vluchtelingen die de zuidgrens van de Verenigde Staten proberen over te steken.

Maar ook het Vaticaan kan er wat van: zo maakte drie jaar geleden een gammel bootje uit Malta deel uit van de kerststal op het Sint-Pietersplein. Voor wie de verwijzing niet begreep, legde paus Franciscus uit dat het ging om de vele duizenden bootvluchtelingen die de Middellandse zee oversteken.

De kerststal van 2016 op het Sint-Pietersplein in Rome, met links het gammele bootje dat verwijst naar de talloze bootvluchtelingen die de Middellandse Zee oversteken.Beeld AFP

Zulke taferelen roepen steeds weer discussies op. Sommige mensen vinden het schokkend om te zien hoe een religieus verhaal wordt gepolitiseerd. Om te beginnen, zeggen ze, waren Maria en Jozef helemaal geen vluchtelingen, maar moesten ze voor een volkstelling op pad. En moet religie zich niet vèr houden van zulke politiek geladen kwesties? Politieke kwesties horen toch niet op de kansel thuis?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: “Geen politiek vanaf de kansel! We moeten nooit de indruk wekken dat ons geloof één op één te vertalen is naar een politiek standpunt, alsof dat dan de enige mogelijke politieke vertaling is. Maar tegelijkertijd zou het vreemd zijn om te doen alsof het geloof niets te zeggen heeft over kwesties die óók politiek zijn. Natuurlijk heeft mijn eigen gelovige traditie iets te zeggen over het milieu, over vluchtelingen, over vrede en recht. Die kwesties worden soms te smal gemaakt en raken dan gepolitiseerd. Maar het is echt niet zo dat je als gelovige moet zwijgen zodra die politiek controversieel worden; dat zou neerkomen op een raar soort censuur.”

Samuel Lee, de nieuwe Theoloog des Vaderlands en tevens directeur en docent van Centre for Theology of Migration aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, sluit zich daarbij aan. “Religie en politiek raken elkaar, dat is onvermijdelijk. Je komt niet alleen maar in de kerk om van Jezus en van elkaar te houden, dat is echt niet genoeg. Het gaat in het geloof ook over de maatschappij. Daar hoef je geen partijpolitiek voor te bedrijven; de Bijbel zelf geeft genoeg stof om over de maatschappij te praten. Voor mij is Martin Luther King een voorbeeld: hij betrad het terrein van de politiek, maar zijn overtuiging van wat rechtvaardigheid is, ontleende hij direct uit de Bijbel. Dus nee, je moet niet de kansel gebruiken om je stemvoorkeur uit te spreken, maar vanaf de kansel mag je zeker wel oproepen tot rechtvaardigheid.”

Borgman: “Het kerstverhaal gaat over wezenlijke vragen. Het heeft misschien geen betrekking op vluchtelingen in de huidige zin van het woord, maar het gaat wel degelijk over kwetsbaarheid, over ontheemding, over onderweg zijn zonder beschutting. Het lijkt me meer dan legitiem dat je dat thema in deze tijd relateert aan de vluchtelingenkwestie. Zo werken tradities: ze zetten bepaalde motieven centraal en die verbinden wij dan vervolgens met actuele vragen: zo blijft de traditie levend. Dus ja, als ik nadenk over het kerstverhaal, of als ik erover moet preken, komen op dit moment vragen rond de omgang met en ons beeld van vluchtelingen vanzelf aan bod.”

Lee: “Ik vind het ook voor de hand liggen om in de huidige tijd bij het kerstverhaal aandacht aan vluchtelingen te besteden. Kerst gaat over God die mens is geworden, het heeft dus betrekking op mensen en daarmee ook op de maatschappij waarin wij leven. En het gaat ook vooral over ‘anderen’. Maria was een ongehuwde moeder; ik kom zelf uit het Midden-Oosten, maar als ongehuwd zwangere kun je daar ook nu nog geweigerd worden in een hotel. En wie komen in het verhaal het kind bezoeken? Dat zijn de wijzen uit het oosten, de niet-joden, priesters van een verre religie. De eerste blik op de zoon van God was dus de blik van buitenstaanders, van vreemdelingen. Precies daarom is er al een lange traditie waarin de kerk met Kerst extra zorg geeft aan daklozen, aan eenzame ouderen, enzovoorts: aan mensen die normaal gesproken buiten staan. Ik zie niet in waarom vluchtelingen daar niet bij zouden moeten horen. In de kerk wordt soms gesproken over de eindtijd, waarin Christus terug zal komen. In mijn pinkster-traditie ligt daar veel nadruk op. Maar je hebt ook een theologie die zegt: Christus moet iedere dag opnieuw komen. Ik geloof dat het allebei waar is. Maar als ik moet zeggen hoe Christus vandaag terugkomt, dan zeg ik: Christus komt in de ogen van die vluchteling-moeder die in de bergen van Turkije, in de kou bij -30, net haar zoontje heeft verloren. In die ogen zie ik Christus. Voor mij heeft dat meer betekenis dan een kerststal, hoe mooi die ook is.”

Samuel LeeBeeld Maartje Geels

Borgman: “Er spelen politiek natuurlijk heel concrete vragen: hoe moet je vluchtelingen opnemen, wie moet dat betalen, wat kan een samenleving aan? Op dergelijke vragen heeft het geloof geen eenduidig antwoord en dat moeten we ook niet suggereren. Maar dat doen de kerststal op het Sint-Pietersplein en dat kunstwerk met die kooien in de VS ook niet. Ze laten anders kijken. Ze benadrukken: wat we verder ook doen, we moeten vluchtelingen zien als waardige mensen. Als dat verschijnt als politiek statement, dan zij dat zo. Het christendom is per slot van rekening een polemische godsdienst. Het ziet de ware leider eerder in het veld tussen de herders dan in het paleis van Herodes en God eerder in een kind in een stal dan in de tempel in Jeruzalem. Dat blijft aanstootgevend.”

Lees ook:

Een opzienbarende kerststal in de VS vraagt aandacht voor vluchtelingenproblematiek

De kerststal wordt vaker gebruikt om Kerst te koppelen aan actuele thema’s. ‘Het verhaal van God die verschijnt in het hier en nu is een thema dat op allerlei plekken en op allerlei momenten in de geschiedenis opnieuw is verteld.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden