’De kern van kunst is dat er altijd ergens ’licht’ is.’

door Belinda van de Graaf

Rustig loopt Sissako door de drukke gangen van De Doelen, het Rotterdamse congrescentrum, dat deze week de ontmoetingsplek is voor filmliefhebbers uit de hele wereld. De lange, slanke Afrikaan schudt handen en maakt praatjes, en wordt bewonderend nagekeken. Na de mooie première van ’Bamako’ op het Filmfestival van Cannes, vorig jaar, is Sissako in Rotterdam gebombardeerd tot Filmmaker in Focus.

Sissako klaagt in zijn film ’Bamako’ de Wereldbank en het IMF aan. Niet tussen de regels door, maar letterlijk, in een schitterende rechtbankfilm, opgenomen op de levendige binnenplaats van zijn ouderlijk huis in de Malinese hoofdstad Bamako.

Naast ’Bamako’ zijn deze week ook zijn twee eerdere speelfilms ’La Vie Sur Terre’ en ’Heremakono’ in Rotterdam te zien, alsmede zijn fascinerende documentaire ’Rostov-Luanda’ waarin Sissako zelf in beeld verschijnt, op zoek naar de Angolese vrijheidsstrijder Baribanga met wie hij jaren eerder samen studeerde aan de filmschool van Moskou.

Van Sissako’s korte films zijn er helaas slechts twee aanwezig: ’Octobre’ en ’Africa Dreaming’. De laatste korte film, waarin Ali Farka Thoure en Ray Cooder samen de bocht uit swingen, komt niet voor in de catalogus en heeft alleen Franse ondertitels. Je zou zeggen: een geluk dat ’Daratt’ werd opgenomen, de nieuwe parel van Mahamat-Saleh Haroun, die door Sissako werd geproduceerd en die vorig jaar in Venetie al de Grote Juryprijs won.

Haroun, afkomstig uit Tsjaad en bekend van ’Bye Bye Africa’, werd door Sissako onder zijn hoede genomen. Sissako: „Omdat Haroun een groot talent is, en omdat ik zag dat hij mijn productionele steun nodig had. Er worden nu eenmaal nog steeds erg weinig films in Afrika gemaakt. Er is wel een soort van filmindustrie in Zuid-Afrika en onder filmmakers uit Noord-Afrika heerst ook een redelijke activiteit, maar daarmee is het enorme Afrikaanse continent natuurlijk nog lang niet bestreken.”

Sissako – geboren in Mauretanië, opgegroeid in Mali en opgeleid in Moskou – leeft nu overwegend in Parijs. Pendelend tussen Frankrijk en Mali maakt hij zijn films, als een doorgewinterde ’cine-nomade’. In de documentaire ’Rostov-Luanda’ praat Sissako met zijn ouders in Mali. Hij vertelt hen van zijn voornemen om – uitgerust met een oude foto – een studievriend te gaan zoeken in Angola. Hij legt zijn ouders ook uit waarom hij weg moet: „Het leven is mijn avontuur, en ik wil een avonturier zijn in mijn leven. Ik ben ervan overtuigd dat een mens moet reizen en andere mensen moet ontmoeten, en over gewoonten en gebruiken moet leren.”

In ’Bamako’ toont Sissako ondertussen hoe het er voor staat met het Afrikaanse continent, door op de binnenplaats van zijn ouderlijk huis in Bamako in naam van het Afrikaanse volk een rechtszaak te voeren tegen de Wereldbank en het IMF. Het is een schitterend tafereel met een zwetende rechter, drukke advocaten en over elkaar heen buitelende verhalen over kredieten die aan Afrikaanse landen worden verstrekt, en die er door de corrupte regeringen van die landen doorheen worden gejaagd.

Sissako: „Het is een heel directe film. Ik draai er niet omheen. En dat mag ook niet, vind ik, als je in een wereld leeft die niet rechtvaardig is. Het gaat over rijkdom en armoede. Over mensen die sterven omdat ze geen medicijnen hebben, of omdat ze in een oorlog terechtkomen. Ik heb ’Bamako’ ook vooral gemaakt om te laten zien dat er een Afrikaans bewustzijn bestaat. Als je lijdt, dan weet je ook waarom je lijdt. Het verschrikkelijke is, als je het wel weet, maar er niets aan kunt doen. Er wordt over Afrika ook altijd in dramatische termen gesproken, maar ik vind dat een continent niet kan worden gereduceerd tot één groot drama, of één grote catastrofe. Ik vind het belangrijk om de waardigheid van de mensen te tonen. Op de binnenplaats heb ik een miniatuur-maatschappij ingericht. Er wordt een rechtszaak gevoerd, maar er wordt ook gewerkt, gewassen, getrouwd, zoals overal ter wereld. Afrika is ook geen arm continent, het is een verarmd continent, en dat is een groot verschil.”

Gevraagd naar zijn reactie op ’Darwin’s Nightmare’, de prijswinnende, maar ook fel bediscussieerde documentaire van Hubert Sauper over de tragedie die zich in en rond het Victoriameer in Tanzania voltrekt, moet Sissako toegeven dat dit een van de weinige films is die hij graag zou herzien, om te toetsen of hij niet is misleid.

Sissako: „’Darwin’s Nightmare’ is filmisch heel overtuigend, maar ik zou de ideeën achter de film graag nog een keer testen. Het punt is dat je heel erg voorzichtig moet zijn met het tonen van oorlog en ongeluk. Je denkt al snel dat je van dienst bent, door alles te tonen en te zeggen, maar het kan dan ook de andere kant op slaan, en de zaak juist verergeren. Ik vraag me na reflectie en discussie wel af of ’Darwin’s Nightmare’ deugt. Volgens mij is de kern van kunst namelijk dat er altijd ergens ’licht’ is.”

Bij welke filmmakers hij dat licht vindt? Sissako hoeft niet lang na te denken. Hij noemt in een adem de Italiaanse cinema ten tijde van het neo-realisme, de Amerikaanse films van John Ford en John Cassavetes, en de Russische cinema van Andrei Tarkovski die hij tijdens zijn studie aan de beroemde filmschool van Moskou verslond. En een van de grootste cineasten vindt hij nog steeds Rainer Werner Fassbinder.

Sissako: „De film waar ik meest van onder de indruk ben geraakt, is ’Angst essen Seele auf’, de manier waarop Fassbinder hier over mensen en hun lotsbestemming vertelt is ongeëvenaard. Niet alleen hoe hij een Marokkaan in Duitsland neer zet, maar ook al die andere mensen die daar omheen zwerven, met hun angsten. Fassbinder was een opstandige man (’l’homme revolte’, zoals Sissako zegt), hij was teleurgesteld in de maatschappij, niet in eentje, maar in alle maatschappijen, onafhankelijk wat voor samenleving, in oost of west, noord of zuid. Maar hij ging met die teleurstelling aan de slag, en bracht grootse cinema voort. Licht.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden