De kerken hebben bevlogen dienaren

Nederlandse pastores, van alle kerkelijke richtingen, verdienen hun brood met kerk en Bijbel. Niet alleen doen zij hun werk heel gemotiveerd, zij hebben het geloof en de Bijbel ook voor zichzelf nodig. Heel bemoedigend, vindt rector Bert de Leede van het protestantse seminarium Hydepark. ,,Ik had het somberder ingeschat.''

Nederlandse pastores zijn 'religieuze virtuozen'. Ze voelen zich sterk verbonden met hun kerk, zijn diep gelovig en in hun privé-leven speelt de Bijbel een enorme rol. De Nieuwe Bijbelvertaling die volgende week uitkomt mag bij ruim driekwart van de pastores alvast op warme sympathie rekenen.

Dat zijn enkele uitkomsten van een onderzoek door godsdienstsocioloog prof. dr. Hijme Stoffels van de Vrije Universiteit in samenwerking met het bureau Kaski. Driehonderd Nederlandse pastores van alle kerkelijke richtingen deden eraan mee: van protestant tot rooms-katholiek, van vrijzinnig tot orthodox.

Uit het onderzoek blijkt dat de Nederlandse pastores reikhalzend uitzien naar de Nieuwe Bijbelvertaling. Liefst 77 procent is van plan haar te gebruiken. Alleen de evangelische voorgangers zijn niet overwegend enthousiast. En ook een kwart van de rooms-katholieke pastores aarzelt nog (waarschijnlijk omdat de bisschoppen de vertaling ongeschikt hebben bevonden voor de liturgie).

De pastores die aan het onderzoek meededen blijken veel geloviger dan de Nederlander én dan de doorsnee kerkganger. De overgrote meerderheid (87 procent) noemt de Bijbel 'een actueel boek', met betekenis voor vandaag. Negen van de tien pastores leest ook voor zichzelf dagelijks en intensief in de Bijbel. En hun kijk op de Schrift is in de loop van hun carrière alleen maar verdiept en verrijkt, vinden ze zelf. Die resultaten lijken behoorlijk voor de hand liggend. De slager houdt van vlees, de journalist is dol op nieuws, en wie zijn brood verdient met kerk en Bijbel, voelt zich dáármee verbonden.

Maar zo eenvoudig ligt het niet, zegt onderzoeker Hijme Stoffels. ,,Natuurlijk zijn pastores mensen die hun leven laten bepalen door de kerk. Maar je kunt dat heel goed doen terwijl je er zelf afstand toe houdt. Het geloof voor jezelf relativeert: dit is mijn beroep, privé denk ik er anders over. Die verwachting is niet uitgekomen. De pastores vormen een heel gemotiveerde groep die de kerk dient en het geloof en de Bijbel voor zichzelf nodig heeft. Het blijken zeer toegewijde, bevlogen mensen. Daarom heb ik ze, met een term van Max Weber, 'religieuze virtuozen' genoemd.''

Dr. Bert de Leede, rector van het protestantse seminarium Hydepark, betoont zich 'verrast' door het onderzoek. ,,Dit is heel bemoedigend. Ik constateer met blijdschap dat de Bijbel een grote betekenis heeft in het spirituele leven van pastores. Ik moet zeggen, ik had het somberder ingeschat. Eerlijk gezegd ging ik ervan uit dat de kloof tussen werk en privé veel groter was.''

Dat komt, zegt de rector, door 'het beeld' dat de laatste jaren is opgeroepen. ,,Door andere onderzoeken is de indruk ontstaan dat dominees van de Protestantse Kerk in Nederland minder betrokken zijn, uitgekeken zijn op hun werk. Innerlijk geseculariseerd. Dat vind ik hier niet bevestigd. Ik moet zeggen, ik kan het haast nog niet geloven. Ook door wat ik soms om me heen hoor op het seminarium.''

Hijme Stoffels: ,,In het verleden heb je groepjes gehad die openlijk voor hun atheïsme uitkwamen. Linkse, barthiaanse dominees. Dat soort stromingen is verdwenen. Nu heb je zo'n brave groep als Op Goed Gerucht. Die willen geen revolutie, die willen een prettige kerk. Ze weigeren te kijken naar de neergang. Zeggen: dit is nu eenmaal de situatie. Maak er iets leuks van en dan zien we wel wat ervan komt.''

Eveneens 'opvallend en bemoedigend' noemt rector Bert de Leede de uitkomst dat ook predikanten uit de rechtervleugel van het protestantisme 'genuanceerd' blijken te denken over de Bijbel. Bijna de helft van de rechtzinnige broeders meent inmiddels dat niet alles wat erin staat 'historisch' zo is gebeurd. En een kleine twintig procent verwerpt de stelling dat Gods Woord onfeilbaar is. Dat wijst op een behoorlijke verschuiving binnen de protestantse orthodoxie, op meer openheid. Inderdaad, zegt Hijme Stoffels. ,,Over het algemeen bezien de pastores de Bijbel op een niet-orthodoxe manier als Gods Woord. Ze doen veel vaker uitspraken dat de Bijbel een boek is van menselijke ervaringen met God.''

De rooms-katholieke pastores wijken in het onderzoek nogal af van hun protestantse collega's. Zo is er nergens zo weinig instemming met de stelling dat Gods Woord onfeilbaar is. Eén op de tien katholieke pastores voelt zich niet of een klein beetje verbonden met zijn werkgever (bij de protestanten 4 procent). En opvallend veel katholieken noemen zich vrijzinnig, opvallend weinig ronduit orthodox.

Hulpbisschop dr. Everard de Jong van Roermond meldt dat hij er 'niet erg' van opkijkt. ,,Ik kan moeilijk zeggen dat alle pastores geloven wat de paus gelooft. Zoals kardinaal Simonis al zei tegen de paus toen die hier in 1985 op bezoek was: in Nederland is elke katholiek zijn eigen paus. En dat het geloof bij een deel van de pastores wat is uitgehold, is mij niet onbekend.''

Een onderzoek van de KRO uit 1999 was volgens hem 'nog veel negatiever'. Uit die enquête ('Dichtbij en veraf') bleek bijvoorbeeld dat 43 procent van de gewijde geestelijken niets ziet in de transsubstantiatieleer - een van de pijlers van het rooms-katholieke geloof. Everard de Jong: ,,Wel denk ik dat jongere priesters doorgaans orthodoxer zijn dan de zestigplussers. Vrijzinnigheid is wellicht meer iets van die generatie.''

Tegelijk, zegt de bisschop, heeft vrijzinnigheid bij katholieken een andere betekenis. ,,Onze pastores zullen nooit zeggen, zoals Kuitert en Den Heyer bij de protestanten doen, dat Christus niet gestorven is voor onze zonden. Dan denk ik: waar houdt het christendom op? Protestanten zijn nogal tolerant, hè. Maar als alles vrijzinnig is, dan is niks meer vrijzinnig.''

Terug naar de onderzoeker. Kan de kerk haar toekomst zonnig tegemoet zien, met zoveel toegewijde, bevlogen dienaren in huis? Nou, zegt Hijme Stoffels, pastores moeten wel beter hun best doen. ,,Laten ze er inderdaad iets aardigs van maken. Zodat mensen met plezier naar de kerk gaan. Mijn kinderen vinden kerkdiensten boring. En ik kan ze geen ongelijk geven. De emoties zijn gedempt, de muziek spreekt niet aan, de preken zijn te lang. Ik hoop nog steeds op een vrolijke, progressieve kerk waar iedereen welkom is. Zoiets heb ik onlangs in San Francisco meegemaakt. Dat je uit de kerk komt en denkt: wat was dit mooi en ontroerend.''

Het onderzoeksverslag 'Religieuze virtuozen in polderland. Onderzoek naar bijbelbezit en bijbelgebruik onder pastores' is opgenomen in Trouw-dossier 34, 'De Bijbel opnieuw vertaald', dat volgende week verschijnt; ISBN 9041793399, €7,90.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden