De kerk waar Hitlers ster rees, moet die hersteld?

Het mediamoment waardoor Hitler veel populariteit won: een nederige buiging voor president Von Hindenburg. Potsdam, 23 maart 1933. Beeld Bondsarchief

De vernielde Garnizoenskerk in Potsdam weer opbouwen? Ruim veertienduizend ondertekenaars van een Duits burgerinitiatief gruwelden van het idee. Het godshuis was het decor van uiterst effectieve nazi-propaganda.

Op 21 maart 1933 boog Adolf Hitler in Potsdam voor Rijkspresident Paul von Hindenburg. Een uitdrukking van nederigheid. Zijn boodschap: nazi's mochten dan net de verkiezingen gewonnen hebben, de status quo hoefde zich geen zorgen te maken.

In de dagen daarna werkte Hitlers meesterpropagandist Joseph Goebbels de scène en de daarbij behorende ceremonies uit tot een bioscoopfilm. Die werd door het hele land vertoond. Historici spreken van een keerpunt: daar in Potsdam veranderde Hitler van een opgefokte oppositie-politicus in een leider tot wie ook de elite zich aangetrokken voelde.

Alleen nog een zanderig veldje
De Garnizoenskerk, waar een belangrijk deel van de 'Dag van Potsdam' zich afspeelde, overleefde de Tweede Wereldoorlog ternauwernood. In 1945 werd het zeventiende-eeuwse bouwwerk bij aanvallen van de Royal Air Force zwaar beschadigd. De DDR-regering van Walter Ulbricht blies in 1968 het resterende deel op. Dezer dagen is de locatie niet veel meer dan een zanderig veldje. Een poort en een bordje herinneren aan de kerk die er ooit stond.

Als het aan stichting Garnisonskirche ligt, gaat dat spoedig veranderen. De organisatie heeft inmiddels vergevorderde plannen om op het veldje de oude Garnizoenskerk te reconstrueren. De financiering lijkt rond, de gemeente heeft toestemming gegeven en de eerste steen is al gelegd. Geschatte opleverdatum: 2017.

Een symbool van oorlogsromantiek
De critici zijn echter talrijk. Protestgroep 'Voor een Potsdam zonder Garnizoenskerk' spreekt van een 'militaire' kerk' en willen het vergane gebouw het liefst zo snel mogelijk vergeten. Het bouwproject helpt daar niet bij, vinden ze. Waarom zou een stad geld en tijd steken in een stenen herinnering aan nazisme en communisme? Wat schiet de stad op met zo'n 'symbool van machts-, oorlogs- en heerschappijromantiek'?

'De Garnizoenskerk' van Carl Georg Adolph Hasenpflug Beeld Potsdamer Verlagsbuchhandlung

Een paar weken geleden leek de protestgroep de strijd te winnen. Een burgerinitiatief waarin ze opriep om de restauratie af te blazen en de bouwstichting te ontbinden, werd 14285 keer ondertekend. Daarmee dwong ze een oordeel van de gemeenteraad af. Als die het initiatief aannam, zou er een referendum komen.

Maandagavond werd echter duidelijk dat de raad geen zin had om die knoop door te hakken. Raadsleden weigerden om de stichting te ontbinden. De protestgroep spreekt nu van bestuurlijke belangenverstrengeling en wijst erop dat burgemeester Jann Jakobs een uitgesproken voorstander is van de restauratie. Ze stapt waarschijnlijk binnenkort naar een commissie die toezicht houdt op gemeenten.

'Juist een goede manier om verleden plaats te geven'
Voorstanders wijzen ondertussen op de redenen om de kerk wél te restaureren. De Garnizoenskerk is 'een van de meest bijzondere kerken uit de tijd van de barok', stelt Wolfgang Huber tegenover BBC News. "Tegelijk is het een van de meest controversiële locaties." De voormalig bisschop van Berlijn-Brandenburg is lid van de bouwcommissie.

Wat Huber betreft is restauratie juist een goede wijze om de geschiedenis een plaats te geven. Hij spreekt van 'een plaats voor het werk van vrede en verzoening'. Restauratie kan aantonen 'dat hoopgevende panden uit hun as kunnen herrijzen'. "Als we dat veld leeg laten, hebben de heren Goebbels en Ulbricht gewonnen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden