De kerk moet geen Rotary willen worden

interview | Ze groeide op in een ongelovig hippie-gezin, ging als tiener op zoek naar God en nu, op haar vijftigste, wordt EO-radiomaker Elsbeth Gruteke predikant van de Amsterdamse Jeruzalemkerk.

Elsbeth Gruteke, bekend als radiopresentator voor de EO, begon zeven jaar geleden naast haar journalistieke werk aan een studie theologie, gewoon uit belangstelling, niet per se om dominee te worden. Maar na een stage in de Jeruzalemkerk in Amsterdam-West lokte de kansel wel degelijk, en ze is heel gelukkig dat ze hier als predikant is benoemd - als eerste vrouw in deze gemeente, die voortkomt uit de behoudende Gereformeerde Bond. Maar wat gaat ze eigenlijk verkondigen? Voor het Radio5-programma 'Onderweg' - dat ze overigens blijft presenteren - sprak ze onlangs met voormalig Trouw-hoofredacteur en theoloog Jan Greven over de onmogelijkheid God in woorden te vangen. En toen concludeerde ze: 'Ik weet niet of ik nog wel iets over God durf te beweren'.

Dat wordt wat als dominee.

"In het gesprek met Greven werd ik me er weer van bewust dat ons spreken over God altijd óns spreken is, en dus beperkt. Maar dat neemt niet weg dat ik toch vind dat ik dat moet doen, dat ik daartoe geroepen ben. Ik sta echt wel met overtuiging te preken, en vanuit de Bijbel valt zeker het nodige over God en Jezus te zeggen. Maar tegelijkertijd weet ik dat ik God nooit helemaal zal kunnen bevatten en beschrijven."

U komt uit een niet-christelijk milieu: had u uit uzelf een godsbesef, terwijl dat in uw ouderlijk huis ontbrak?

"Ik denk dat God er altijd was in mijn leven. Als kind had ik daarvoor al een antenne. Bovendien had ik een vriendinnetje in de buurt uit een behoorlijk evangelisch gezin, daar ging het echt over Jezus, dat sprak me erg aan. Toen ik op mijn twaalfde met mijn ouders naar Mozambique ging - zij deden ontwikkelingswerk - kwam ik in een omgeving terecht waar iedereen vanzelfsprekend gelovig was, dat hielp ook. Bij terugkeer in Nederland ben ik als veertienjarige in mijn eentje bij ons in de Betuwe naar de kerk gegaan, een zware hervormde kerk - ik had er speciaal een rok voor aangetrokken. Maar dat was een brug te ver, ik begreep niets van wat daar gebeurde."

Komend van buiten de christelijke traditie, moet 'God' voor u in die tijd nogal onbepaald zijn geweest - wat zocht u eigenlijk? Wat was u op het spoor?

"Dat werd toch wel vrij snel gekoppeld aan een christelijke inhoud, hoor. Maar als ik ernaar terugkijk, zie ik dat er een zeker verlangen inzat. Naar gekend te zijn."

U had, zeker als u elders was geboren, net zo goed in aanraking kunnen komen met het boeddhisme, de islam, of een andere godsdienst. Dat had ook kunnen beantwoorden aan uw godsverlangen.

"Nou, dat vraag ik me af. De figuur van Jezus was direct heel belangrijk voor me. God mag ongrijpbaar zijn, zie het gesprek met Greven, maar Jezus is tastbaar. Bij de evangelischen vond ik dat - via hetzelfde vriendinnetje als daarvoor - terug: daar stond de persoonlijke relatie met Jezus centraal. Dat was theologisch niet ingewikkeld en lekker radicaal, dat sprak me als tiener wel aan. Toch knap van mijn ouders dat ze me daar de ruimte voor hebben gegeven. Wel vroegen ze, toen ik me op mijn 17de wilde laten dopen, of ik daar tot mijn 21ste mee zou kunnen wachten. Dat vond ik niet leuk, maar nou ja, okee."

In uw studietijd - geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam - verkende u het kerkelijke veld verder. Wat viel u op als nieuwkomer?

"In kwam in heel verschillende kerken - van de baptisten via de nederlands-gereformeerden tot de remonstranten - en begon me wel af te vragen: wat is nu werkelijk waar, wat is de kern van het geloof, wat is cultuur en franje, en waar voel ik mijzelf het meeste thuis?"

En hebt u dat ontdekt?

"In de loop van de jaren, ja. Ik ben gedoopt in een baptistengemeente, maar na mijn trouwen besloten mijn man en ik ons gewoon aan te sluiten bij een kerk die overal in het land te vinden is, zeg maar de kerk in de buurt, en zo kwamen we in Amsterdam in de Oranjekerk terecht. Een Samen-op-Weg gemeente, voorloper van de PKN. De evangelische wereld had me veel opgeleverd, maar was het toch niet helemaal voor mij, met mijn kritische geest. Ik had behoefte aan meer diepgang, ook theologisch, die vind je daar niet. Anderzijds: de PKN is een wel heel breed kerkgenootschap en soms mis ik daar ook wel wat. De beleving, de persoonlijke relatie met God en Jezus, aandacht voor het werk van de Geest..."

Hoe werkt dat, een persoonlijke relatie met God en Jezus?

"Bidden, bijbel-lezen, praten met God, luisteren naar God."

Hoe praat u dan met God?

"Dat is wel een heel persoonlijke vraag. Maar het is stil worden, dingen tegen Hem zeggen, luisteren naar wat Hij terugzegt. Door de bijbel, door wat anderen tegen mij zeggen, door gedachten."

Hoe onderscheidt u uw eigen gedachten van die God?

"Dat kan niet altijd, en daarom moet je natuurlijk heel voorzichtig zijn. Maar neem het predikantschap. Daarvan heb ik gedacht: ik wil wel van God horen of ik dat moet doen. Hoe gaat dat dan? Er klinkt geen stem uit de hemel die zegt: 'Elsbeth, ik vind het inderdaad een heel goed idee dat jij dominee wilt worden.' Maar als ik tijdens mijn stage ervaar dat het werk mij ligt en andere mensen ook zeggen dat het zeker iets voor me zou kunnen zijn, dan versta ik daarin iets van God."

Is het voor u een vraag geweest of een vrouw wel predikant zou mogen zijn?

"Nooit. Het is wel zo dat ik heel benieuwd was, aan het einde van mijn theologiestudie, waar plaats voor me zou kunnen zijn. Ik voel me thuis in de behoudende kant van de kerk, maar juist daar zijn veel gemeenten die geen vrouw op de kansel willen. De Jeruzalemkerk had die discussie gelukkig al achter de rug; het principebesluit was al genomen."

Dat dat kan, zegt iets over de omgang met bepaalde Bijbelteksten, misschien wel met de Bijbel als zodanig. Strekt dat zich in de Jeruzalemkerk uit tot de positie van samenlevende homo's?

"Dat weet ik eigenlijk niet. Wat ik wel kan zeggen: als je vrienden hebt die homoseksueel zijn, vrienden van wie je heel veel houdt, dan kan dat je denken nogal beïnvloeden, maar ik wil er verder geen uitspraak over doen. Kijk, er staan nare teksten over homoseksualiteit in de bijbel en ik denk niet dat we homo's moeten behandelen zoals in die teksten staat. Maar de omgang met dit onderwerp vraagt om fijngevoeligheid - je moet je goed bewust zijn van de geschiedenis. Ik heb als het gaat om de positie van de vrouw bijvoorbeeld nooit de behoefte gehad op de barricade te gaan staan - veranderingen op dit gebied kun je nooit met geweld opleggen, die moet je tijd gunnen."

Hele volksstammen hebben de kerk verlaten, u bent er naar toe gegaan. Helpt uw achtergrond u bij het formuleren van een antwoord op de secularisatie?

"Hoe een kerk eruit ziet en functioneert is voor mij minder vanzelfsprekend dan voor wie daarin is opgegroeid. De PKN bezint zich op de vraag hoe wij kerk willen zijn in 2025, dat betekent ook afscheid nemen van vormen die generaties lang belangrijk zijn geweest - ik kan dat gemakkelijk relativeren. En ik snap dat mensen die verlangen naar God, en daarom een kerk binnenstappen, een enorme cultuurschok kunnen krijgen. Ik wil daar graag mee aan het werk gaan, juist in zo'n gemeente in Amsterdam, waar die twee werelden dicht bij elkaar liggen. Veel mensen lopen rond met levensvragen, zingevingsvragen, zonder dat ze zich willen verbinden aan een kerk, daar moeten we over nadenken. Hoe kunnen we zichtbaar zijn? En ruimte geven?"

Of is de orthodoxie het antwoord op de secularisatie? Kijk naar de biblebelt, daar ontstaan reformatorische mega-kerken.

"Dat vraag ik me af. Wat zeker belangrijk is, is helderheid, maar dat is niet per se orthodoxie. Helderheid is: weten waarom je met elkaar kerk wilt zijn - en dan gaat het om de navolging van Christus. Je moet geen religieuze Rotary willen worden. Maar er is geen recept. De deuren dicht doen en dan over vijftig jaar eens kijken hoe de wereld er buiten uitziet, is in elk geval niet de weg."

Gruteke: 'Ik voel me thuis in de behoudende kant van de kerk, maar juist daar zijn veel gemeenten die geen vrouw op de kansel willen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden