De kerk is geen Albert Heijn

In het theologisch elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit. Vandaag: twee katholieken over de toekomst van de protestantse kerk.

De Protestantse Kerk in Nederland is niet langer een volkskerk, zei kerkleider Arjan Plaisier bij het verschijnen van zijn nota 'Kerk 2025: waar een Woord is, is een weg'. De kerk moet volgens hem niet langer vasthouden aan haar burgerlijke cultuur van instituten, commissies en vergaderingen. Er zullen 'witte vlekken' komen op de kerkelijke kaart en dat moet de kerk niet krampachtig tegen willen houden. Tegelijk pleit hij ervoor dat de kerk weer back to basics gaat. Minder kerk, meer geloof. Afgelopen maandag presenteerden vier jonge predikanten een pamflet waarin ze zijn visie krachtig steunden.

Twee katholieke spelers van het theologisch elftal reageren. Met herkenning. Maar ook met de nodige kritiek.

Gerard de Korte, bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden en Theoloog des vaderlands begint met herkenning: "De rooms-katholieke kerk is kerk in dezelfde context van secularisatie, individualisering en krimp. Wat ik verder herken en goed kan volgen, is dat de PKN zich niet wil laten leiden door de zorg voor de erfenis van een volkskerk: de gebouwen en de organisatie waar te veel geld en energie in is gaan zitten. Dan inderdaad liever back to basics."

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, vindt de vrijmoedigheid waarmee de nota problemen onder ogen ziet belangrijk. Hij is vooral blij met de inzet, die de uitzending van de leerlingen van Jezus als paradigma voor de kerk beschouwt: 'kerk zijn' is gezonden zijn door Jezus Christus, met alleen sandalen mee voor onderweg.

Voor de rest klinken er uit zijn mond echter vooral kritische geluiden: "De vraag wat de kerk is, is in dit stuk niet genoeg doordacht. Het is te onkritisch tegenover het moderne idee dat de kerk een organisatie is met als product een bepaalde boodschap. Zoals een politieke partij of een milieuorganisatie. Er wordt vaak gezegd dat de kerk te ouderwets over zichzelf zou denken, maar ze denkt in dit opzicht juist te modern. Alsof haar verkondiging haar product is. Alsof de krimpende kerken kleine dorpsfilialen van de Albert Heijn zijn, die maar moeten sluiten. En dan maken we elders een andere Albert Heijn nog wat groter, we passen de parkeerplaats aan en dan is het probleem opgelost. Dat is mij te modern bedrijfsmatig en bestuurlijk.

De vraag die dus nog aan dit stuk vooraf gaat is: wat is het om kerk te zijn? Bij Plaisier is het een groep mensen die bijeenkomt om zich vervolgens met God te gaan verbinden. Ik zeg het Tweede Vaticaans Concilie na: de kerk is teken en instrument van Gods verbondenheid met deze wereld. Die verbondenheid is er al en daarvan getuigt de kerk. Die verbondenheid verdwijnt ook niet als er minder mensen in geloven.

De katholieke vraag is dus: wat voor teken van Gods presentie is de kerk in dorpen of wijken, als eerst de supermarkt verdween, toen het postkantoor en als dan ten slotte de kerk ook nog zegt: 'Nou, wij gaan er ook vandoor'? 'Alles wordt minder, en nou gaat God ook nog weg?' Dat voedt de verwezing waarop het populisme een reactie is."

Ook Gerard de Korte hoopt dat het idee van een kerk voor het volk niet losgelaten wordt in de Protestantse Kerk. "Zij moet wel een kerk blijven die zich niet afsluit en zichzelf als een soort 'heilige rest' in de samenleving gaat beschouwen. Je hebt in de geschiedenis van de kerk altijd een kleine kerngroep 'religieuze virtuozen' gehad met een grote groep eromheen die minder actief participeert, maar die er ook bij hoort. Christus is niet alleen gekomen voor een selecte groep rechtvaardigen, maar ook voor 'de schare die de wet niet kent'. Je hoopt intussen natuurlijk dat mensen bij het hart van de kerk, bij Jezus Christus uitkomen. Maar een volkskerk is iets anders dan een keuze-kerk die een veel hogere participatiegraad kent en een veel kleinere rand heeft. Ja, we zijn een minderheidskerk geworden, maar we blijven georiënteerd op iedereen.

Het katholicisme hecht ten opzichte van de Reformatie natuurlijk ook een veel grotere waarde aan het volksgeloof, aan processies, aan bedevaarten. Door mijn studie van de protestantse theoloog Karl Barth was ik daar zelf wantrouwiger over geworden, maar de laatste jaren draai ik bij. Juist in onze cultuur moet je voorzichtig omgaan met oude gewoonten die christelijk gevoed zijn, gemengd met iets anders. Daar komt altijd een deel van het evangelie in beeld. Wellicht rudimentair, maar je kunt het gebruiken als een instrument tot verdieping van het geloof.

Er worden vandaag de dag heel veel mensen geraakt door processies en door bedevaarten. Die zijn sterk in opkomst. Kortgeleden was er in Bolsward voor het eerst in 500 jaar weer een Mariaprocessie. Daar kwamen 2500 mensen op af! En zeer velen kwamen ook gewoon mee de kerk in en namen deel aan de liturgische viering. Dit soort vormen van volksgeloof kunnen instrumenten zijn om mensen met het evangelie in contact te brengen. Een soort voorbereiding op het evangelie. Of noem het mystagogie: stap voor stap worden mensen van de rand ingewijd in het geheim van Christus."

Borgman: "Inderdaad, geen 'heilige rest'! De kerk zelf is wat mij betreft een zooitje: hele en halve gelovigen, koorzangers en solisten, mensen die slagen en mensen die falen: kyrie eleison. Geen elitaire club die het vooral goed met zichzelf getroffen heeft. En de zichtbaarheid van de kerk vind ik ook belangrijk. We kunnen wel afgeven op die oude gebouwen waar we mee in onze maag zitten, maar stellen heel tastbaar present dat God in de samenleving ruimte vraagt."

Beide theologen willen het 'volkse' karakter van de kerk er dus koste wat kost in houden. Oude 'filialen' van de kerk en oude gewoonten moeten niet zomaar afgeschaft worden. Maar wat nou als er domweg geen gelovigen meer zijn?

Borgman verwijst naar het bekende woord van Jezus: 'Waar twee of drie in mijn naam samen zijn, daar ben ik in hun midden.' "Al zijn het er dus maar twee! Hoe je dat dan vormgeeft, is een volgende vraag. Maar de lof van God moet gezongen worden, al komt er jarenlang niemand op af. Wij moeten volgende generaties iets doorgeven, waarmee ook zij weer kerk kunnen worden."

De Korte ziet de crisis van de kerk niet eens zozeer in het geringe aantal gelovigen, maar in de verwarring die zich afspeelt in het hart van de gelovigen zelf: "Wat mij betreft had het synoderapport nog sterker in kunnen gaan op de crisis rond de godsvraag. Waar is God? Nietzsche verkondigde de dood van God. Die wordt in de cultuur inderdaad breed gevoeld. Maar die crisis is ook gewoon aanwezig in het hart van de parochie. De evolutietheorie en de gedachte dat God alleen maar 'projectie' is: het zijn ideeën die gedemocratiseerd zijn en waar ook mensen die volop meedoen in de kerk verward en onzeker over zijn.

De hervormde theoloog Miskotte zei het vijftig jaar geleden al: de kerkbanken zitten vol nihilisten in spe. Zelfs de rechtzinnigste SGP'er kan zich niet onttrekken aan de invloed van de Verlichting.

Het is een uitdaging voor alle westerse gelovigen om door de Verlichting heen toch de kern van het christelijke geloof voluit te kunnen vasthouden."

'Het verdwijnen van kerken voedt de verwezing waarop het populisme een reactie is.'

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden