De keizer blijft een mysterie

Constantijn de Grote dankt zijn naam aan de afkondiging van godsdienstvrijheid in het Romeinse Rijk. Vanaf vandaag is in de Amsterdamse Nieuwe Kerk een expositie over hem te zien.

Als je in Rome bij de Milvische brug staat, kun je je niet voorstellen dat hier ooit een droom is uitgekomen. Het is er een beetje smoezelig en het Romeinse verkeer raast onbarmhartig voorbij. Hier versloeg, op 28 oktober 312, Constantijn de legers van zijn tegenstander Maxentius en veroverde de heerschappij in het westen van het Romeinse Rijk.

Volgens partijdige, want christelijke, geschiedschrijvers als Eusebius en Lactantius was de overwinning van Constantijn te danken aan een visioen dat hij kreeg. Terwijl hij zich opmaakte voor de beslissende slag verscheen er aan de hemel een kruis. Daarnaast waren de woorden te lezen: in hoc signo vinces (in dit teken zult gij overwinnen).

Terwijl hij daar nog over nadacht, viel Constantijn in slaap. In een droom verscheen Christus aan hem die hem voorhield dat hij met het kruis Maxentius kon verslaan. Constantijn rustte zijn legers uit met een militaire standaard waarop de letters X (chi) en P(rho) geschilderd waren, de eerste twee letters van Christus in het Grieks. Volgens andere bronnen liet hij kruizen op de schilden schilderen. Het werkte. De legers van Maxentius werden bij de Milvische brug in de pan gehakt en Constantijn werd als overwinnaar Rome binnengehaald. Hij was de eerste Romeinse keizer die met Christus aan zijn zijde een overwinning behaalde. Een legende was geboren.

Constantijn heeft de eretitel 'de Grote' te danken aan het feit dat hij in 313 via het Edict van Milaan godsdienstvrijheid in het hele Romeinse Rijk afkondigde. Daarvan profiteerden alle gelovigen in het Rijk, maar de christenen hadden een streepje voor bij de keizer, al liet hij zichzelf pas op zijn sterfbed dopen.

Constantijn was een scharnierfiguur, die de overgang markeerde van de klassieke oudheid naar een nieuwe tijd. Misschien wel de grondlegger van het christelijke Europa, het continent dat nu zo wanhopig naar eenheid zoekt.

Je zou kunnen zeggen dat de expositie 'Rome, De droom van keizer Constantijn, kunstschatten uit de eeuwige stad', die vandaag in de Nieuwe Kerk in Amsterdam voor het publiek wordt geopend, precies op tijd komt. Na tentoonstellingen over de islam en het jodendom is nu het christendom aan de beurt.

Topstukken uit onder meer drie Romeinse musea ( De Vaticaanse Musea, de Capitolijnse Musea en het Museo Nazionale Romano) vertellen het verhaal van een man met twee gezichten en de tijd waarin hij leefde.

Constantijn vernieuwde het Romeinse Rijk door de christenen de vrijheid te geven en grote basilica's voor hen te bouwen, maar nam niet abrupt afscheid van de oude wereld met zijn vele goden. Die twee werelden lopen nog lang door elkaar.

De geschiedenis kenmerkt zich niet door scherpe breuken, maar is vloeiender dan we misschien zouden willen, en dus is Constantijn een veel genuanceerdere figuur dan al die christelijk geschiedschrijvers ons eeuwenlang hebben willen doen geloven.

Dat zie je al als je de tentoonstelling bezoekt. Daar staat de Triomfboog van Constantijn, je hoort de geluiden van Rome en waant je in de Eeuwige Stad, waar die boog al zeventien eeuwen lang in de schaduw van het Colosseum staat. Die boog bevat onderdelen van oudere monumenten. Zo tonen reliëfs zijn voorgangers Trajanus, Hadrianus en Marcus Aurelius, al zijn hun hoofden bewerkt tot die van Constantijn. Het gaat hier niet alleen om creatief hergebruik van materiaal; Constantijn plaatst zich zo ook nadrukkelijk te midden van zijn roemruchte voorgangers.

Verder zie je verwijzingen naar heidense goden als Diana en Apollo en ook naar Sol. In zekere zin net zo'n ongrijpbare figuur als Constantijn. Hij kan de Romeinse zonnegod zijn of misschien wel Christus als 'zon van gerechtigheid'.

En zo zijn er wel meer voorwerpen op de tentoonstelling met een dubbele loyaliteit. Neem nou het beeld uit de vierde eeuw van een herder. Als je wil kun je er de Goede Herder in zien, een bekend beeld voor Jezus dat hij zelf al gebruikt in het evangelie van Johannes. Maar voor hetzelfde geld is het een 'gewoon' klassiek beeld van een jonge man die de poten van een schaap vasthoudt dat op zijn schouders rust. Even verder op de tentoonstelling kom je die herder weer tegen, nu op een sarcofaag uit de late vierde eeuw. Op het reliëf zien we hem met aan weerskanten zes mannen in tunica met een pallium om: de apostelen. Aan hun voeten staan schapen die ook naar de herder kijken. Die herder zelf heeft een nimbus om zijn hoofd die duidelijk maakt dat we hier met Jezus te maken hebben.

Na bijna een eeuw godsdienstvrijheid maken de christelijke beeldhouwers nog steeds gebruik van klassieke elementen, maar worden de afbeeldingen wel steeds christelijker van karakter, tot er geen twijfel meer mogelijk is.

'Rome, de droom van Constantijn' is een rijke expositie. Het is ongelofelijk hoeveel moois gastconservatoren Sible de Blaauw en Eric Moormann bij elkaar hebben gekregen. Van de bekende kolossale rechterhand van Constantijn tot de Lerende Christus, de nachtwacht van de vroegchristelijke kunst.

De bezoeker wordt bewust met enige regelmaat op het verkeerde been zet. De grote kop van Constantijn - de bekendste voorstelling van de keizer - blijkt in werkelijkheid een omgewerkt portret van een van zijn voorgangers. Een tweedehandsje dus.

En misschien is Constantijn dat zelf ook wel. Want die verfoeide Maxentius, verslagen met het kruis bij de brug, blijkt ook al een einde te hebben gemaakt aan de christenvervolgingen en in Rome kerken te hebben laten bouwen.

En wat die droom betreft, gaat die verder dan alleen de verschijning van Christus in een droom vlak voor een belangrijke veldslag? Had Constantijn daarnaast een groots visioen van een gerevitaliseerd rijk met het geloof van de christenen als motor? Of was hij gewoon een briljant strateeg?

Uiteindelijk blijft Constantijn ongrijpbaar.

undefined

Constantijns levensloop

280geboren in Naissus, het huidige Niš, nu de op twee na grootste stad van Servië .

293wordt onderkeizer

312verslaat Maxentius bij de Milvische brug in Rome en wordt keizer van het westelijke Rijk. Licinius heerst dan nog in het oosten van het Rijk.

313Vaardigt met Licinius het Edict van Milaan uit dat verordonneert dat alle burgers hun godsdienst in vrijheid mogen beoefenen.

314komt in conflict met Licinius. Na enkele veldslagen delft Licinius het onderspit. Hij wordt beschuldigd van samenzwering en geëxecuteerd. Constantijn wordt alleenheerser in het Romeinse Rijk

325roept het concilie van Nicea bijeen waar een geloofsbelijdenis wordt vastgesteld die tot op de dag van vandaag in de rooms-katholieke kerk wordt gebruikt.

330wijdt een tweede hoofdstad in, Constantinopel, het nieuwe Rome.

337overlijdt in Nicomedia, nu bekend als Izmit (Turkije). Laat zich op zijn sterfbed tot christen dopen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden