De kansel van Rietveld staat weer in een kerk

Op woensdag 22 april, van 1518 uur, daags voor de opening, houdt De Buitenhof open huis voor wie geinteresseerd is in bezichtiging van het nieuwe stiltecentrum. De Buitenhof is gevestigd aan de Nieuwe Herlaer 2, nabij de Europaboulevard, Amsterdam-Buitenveldert.

Het Amsterdamse verpleeg- en verzorgingstehuis De Buitenhof stelt zich niet tot taak om zich voor cultuurbehoud op te werpen. Het is daarom des te opmerkelijker dat het tehuis de Rietveld-relikwieen een plek binnen zijn muren wilde geven. Ze zijn voor dat doel in 'eeuwigdurend bruikleen' afgestaan door het rijksmuseum Kroller-Muller op de Hoge Veluwe. Daar waren ze terechtgekomen nadat ze enkele jaren geleden waren aangekocht in Uithoorn. In deze plaats staat de enige kerk die Gerrit Rietveld heeft ontworpen. Voor De Hoeksteen, die Rietveld in zijn bekende sobere en functionele stijl in de jaren zestig heeft neergezet, ontwierp hij ook het bijpassende interieur. Toen de kerk in het begin van de jaren tachtig buiten gebruik raakte, besloot de kerkvoogdij de interieurstukken te verkopen. Het gebouw zelf bleef gelukkig gespaard, dient nu als bibliotheek. De interieurcollectie daarentegen raakte verspreid over vele handen. Het beroemde Otterlose museum slaagde er in de kerkbanken, de kansel en twee tafels te verwerven. De objecten van Rietveld sloten daarmee goed aan op de collectie van Kroller-Muller, dat al zo veel had van de leden van De Stijl en de vernieuwingsbeweging uit de jaren '10 en '20 met Mondriaan, Van Doesburg en Van der Leck. Voor het tentoonstellen van zoveel banken had het museum echter geen plek en de meubels verhuisten naar het depot.

Een van de ouderlingen in Uithoorn, oud-ontwerper Huug Scherer, wist zich dit te herinneren toen enkele jaren geleden het plan werd ontwikkeld om De Buitenhof met een stiltecentrum uit te breiden. Vreemd genoeg was daarin bij de bouw van het complex in de jaren zeventig nimmer in voorzien. En hoewel de behoefte aan een ruimte voor afscheidsbijeenkomsten en kerkdiensten al jaren werd gevoeld, was er ook nooit een zaal voor deze bestemming gevonden. Met de inzet van een nieuwe bewoner die zich verwonderde over het ontbreken van zo'n ruimte, werd een werkgroep in het leven geroepen die gelden voor de nieuwbouw bijeen zou brengen. Het bejaardentehuis zelf mocht er op wettelijke gronden niet aan mee betalen, zodat de invulling van het volle kostenbedrag van wat in totaal zes ton zou worden, langs particuliere wegen gezocht moest worden.

Toen dat geld er eenmaal was, kon architect Jan Heese een plan tekenen dat voorzag in een ruime zaal die als een extra vleugel aan het hoofdgebouw is gekoppeld. De Amstelveense architect hangt het gedachtengoed van de functionalistische school aan, de architectuur van zulke roemruchte inspirators als Mies van der Rohe, Rietveld, Van Eesteren en Van Doesburg. Met zijn voorkeur voor het Bauhaus en De Stijl, stromingen die tijdens het interbellum de grondslag legden voor de naoorlogse architectuur, bouwde Heese een stiltecentrum dat opvalt door zijn grote soberheid en een integer omgaan met materiaal. Gedachtig het motto van de functionalisten dat 'eenvoud het kenmerk van het ware' is, maakte Heese de zaal tot een toonbeeld van constructivistische simpelheid. De inrichting met het meubilair van Rietveld onderstreept de soberheid van het uitwendige: interieur en architectuur smelten samen op harmonische wijze.

Scherer, door De Buitenhof als 'bouwpastor' aangesteld: "Mensen zeggen nu soms dat het een beetje kaal aandoet, ze willen kennelijk meer versiering, maar de soberheid spreekt mij toch meer aan" . Scherer is over de nieuwe inrichting zeer te spreken. Niet alleen ziet hij zijn eigen hand in de verlichting terug, die hij mede hielp ontwerpen, ook de meubelen van Rietveld vindt hij indrukwekkend mooi. "Ik heb het gevoel dat we een Rembrandt te leen hebben gekregen, zo kostbaar is deze aankleding. Als we dit allemaal hadden moeten kopen, waren we dik 80 000 gulden kwijt geweest. Dat geld was er eenvoudig niet."

Scherer ziet in het stiltecentrum een aantal objecten terug die hij nog zelf voor De Hoeksteen heeft ontworpen. Zo komen er op de Avondmaalstafel kandelabers te staan die deel uitmaakten van de originele inboedel van de Uithoornse kerk. De wandkleden daarentegen, die hij destijds ontwierp en die naar zijn eigen zeggen nu 'vreselijk gedateerd' zijn, komen er niet te hangen.

Hoe strak en sober de ruimte ook is, er zijn wel enkele versierende elementen aangebracht. Vanaf de kerkbanken, in bleekwit gebeitst grenen, is een mooi uitzicht te krijgen op het glas-in-loodraam dat een (vredes)duif in vlucht voorstelt. Het raam is door de architect Heese zelf ontworpen, de zogeheten antependia (de voorhang bij de altaartafel en kansel) zijn gemaakt door Ineke Grootjes die in het bejaardenhuis werkzaam is. Nog afkomstig uit de Hoeksteen is het avondmaalsgerei dat in bijpassende kleuren is ontworpen door de bekende keramist Meindert Zaalberg. Het straalt dezelfde eenvoud en soberheid uit die de nieuwe ruimte zo kenmerkt.

Scherer hoopt dat hij ooit nog de doopvont en de lezenaar zal terugvinden die Rietveld voor De Hoeksteen heeft ontworpen en die met de uitverkoop van het interieur zijn verdwenen. "We gaan er zeker achter aan om ze te vinden," aldus Scherer.

Voor pastor Ad Kalkman, die samen met zijn collega, pater J.M. Huijsdens de wekelijkse dienst leidt, is het preken op deze plek na bijna twaalfeneenhalf jaar in de societeitsruimte te hebben gestaan, een gelukstemmende vernieuwing: "Mij spreekt het streven 'met minder meer' waarmee hier is gebouwd, zeer aan. We hebben nu eindelijk een plek in huis waar op behoorlijke wijze een afscheidsbijeenkomst kan worden gehouden, waar ook een stijlvolle dienst mogelijk is. Mijn opvattingen daarover sluiten goed aan bij die van Rietveld. Voor een architect die slechts eens een kerk heeft ontworpen, is dat toch opmerkelijk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden