De Kaart van Suriname, de beste die er is, is nu herdrukt. De geschiedenis herleeft.

Voordat Johan François Adriaan Cateau van Rosevelt in 1860 de binnenlanden van Suriname introk om ze in kaart te brengen, bestond er eigenlijk geen fatsoenlijke cartografie van dat land. Zijn 'Kaart van Suriname', met opmetingen van 1860 tot 1879, moet destijds dan ook uiterst welkom zijn geweest in Paramaribo en Den Haag. Zo nauwkeurig was de ligging van de nederzettingen niet eerder vastgelegd, zo precies de plantages en de waterlopen nog nooit eerder op papier gezet.

Negentig jaar nadat het werk van Van Rosevelt bij drukkerij Smulders te 's-Gravenhage van de pers rolde (1882), is er ook geen betere kaart van Suriname op de markt verschenen. En in feite kwam zulk gedetailleerd kaartmateriaal na 140 jaar nog steeds niet in de handel.

Bij toeval werd John Eberhardt, hoofd cartografie van uitgeverij Buijten & Schipperheijn, op het bestaan van de 'Kaart van Suriname' geattendeerd. Zijn bedrijf heeft enige tijd geleden de eerbiedwaardige drukkerij Smulders overgenomen, maar in de erfenis zat geen portefeuille 'Cateau van Rosevelt'. Eberhardts nieuwsgierigheid werd pas gewekt, toen een antiquair de kaart met een schaal 1:200000 'voor het formidabele bedrag van euro4500' op internet te koop aanbood. Naast deze particulier bleek ook het Tropeninstituut een exemplaar in het bezit te hebben, de Koninklijke Militaire Akademie in Breda heeft er een en daarmee is volgens Eberhardt de koek ongeveer op. ,,Zelfs universiteitsbibliotheken hebben geen 'Kaart van Suriname', voorzover ik heb gezien'', zegt hij -niet helemaal juist, er staat er in elk geval een in de kast van de VU.

Buijten & Schipperheijn besloot de grote kaart graag in facsimile uitgeven en kreeg daarvoor het exemplaar van de KMA in bruikleen, maar eerst moest Eberhardt de markt verkennen. ,,Ik moest op zoek of er draagvlak was voor zo'n uitgave: wat kun je met zo'n product en leeft zo'n kaart? Ik merkte dat er -afgezien van een stadsplattegrond van Paramaribo en een aantal summiere schetsjes van andere nederzettingen op internet- van het nieuwe Suriname niets is. En wát er is, is voornamelijk door Nederlanders gemaakt. Maar dat materiaal kan niemand lezen, daar heeft niemand wat aan.''

Eberhardt ging langs bij Surinaamse organisaties en ontmoette grote interesse -en vooral verwondering. 'U geeft ons onze geschiedenis terug', kreeg hij te horen. Ook in Paramaribo werd de 'Kaart van Suriname' enthousiast onthaald. ,,Het feit dat er zo'n oude kaart bestond met al die namen van nederzettingen en plantages, dat vond men verrassend. Ook mensen die toeristische reisjes naar het binnenland organiseren, wisten niet wat ze zagen.''

De facsimilekaart is inmiddels gedrukt (in tien vouwbladen plus een overzichtskaart, gebundeld in een mooie gelamineerde doos) en voor het eerst sinds meer dan honderd jaar gewoon in de boekhandel te koop. De uitgever spreekt over 'een jungleboek en een schatkaart', een ideaal reisdocument voor westerse toeristen die het ongerepte regenwoud van het Amazonegebied willen leren kennen, gemaakt door een 'bijzonder mens'.

Johan Cateau van Rosevelt (1823-1891) was van huis uit helemaal geen cartograaf. Op z'n 21ste kwam hij als kanonnier op Fort Nieuw-Amsterdam en ontwikkelde zich door zelfstudie tot bouwkundige, landmeter en kaartenmaker. In 1861 mocht hij zijn hobby in de praktijk brengen, toen hij werd benoemd tot lid van de Frans-Nederlandse commissie die de Marowijne en de Lawa in kaart moest brengen en de grens tussen de Nederlandse kolonie en Frans Guyana moest vaststellen. Die klus was overigens geen succes. Van Rosevelt verkeek zich op de hoofdloop van de rivier en mede door zijn toedoen kwam er meer grond bij de Fransen terecht dan ze verdienden. Tot op de dag van vandaag leven Suriname en Frans Guyana in onmin over hun grens. Het tiende vouwblad in de 'kaart van Suriname' laat de uitglijer van Van Rosevelt zien.

Niettemin had de ex-kanonnier de smaak te pakken, zeker toen hij in 1862 erop uit werd gestuurd om het bestaan van goudvelden in Suriname te onderzoeken. Hij vond inderdaad goud, bij de Surinamerivier, maar merkte ook dat er geen bruikbare kaarten waren om aan te geven waar het goud lag. Vanaf dat moment besloot hij er zelf een te maken. In zijn vrije tijd trok hij de binnenlanden in, voor een deel samen met zijn vriend J.F.A.E. van Lansberge, kapitein der infanterie. ,,Op eigen houtje deed hij wat de koloniale overheid verzuimde: een realistisch en geografisch beeld van het land scheppen voor de mensen die er wonen'', aldus Eberhardt. Hij verhult niet dat de kaart ook voor goudzoekers aanwijzingen bevat.

Naast een schat aan namen noteerde Van Rosevelt ook informatie over de omgeving: 'rotsige oevers', 'Poeloegoedo, dorp gesticht door de in 1805 aan het muiten geslagen negersoldaten en thans bewoond door hunne afstammelingen', 'oorspronkelijke wouden waarin vele voortreffelijke houtsoorten, zoaals bruinhart, bolletrie, bijlhout, copaifera, boschtamarinden, voorkomen'. Hij vermeldt zelfs het 'negerpad naar de Jakkikreek: voetreis 3 dagen, in korjaal 1 1/2 dag, volgens opgave van boschnegers'. Er staan dingen op de kaart die niet meer bestaan, zegt Eberhardt. ,,Een deel van het tropisch regenwoud is verdwenen in het grote stuwmeer. Ook plantagenamen op de kaart bestaan niet meer; dat is bijvoorbeeld interessant voor mensen die op zoek zijn naar hun roots.''

In 1872 werd de maker van de kaart aangesteld als chef van de immigratie. In 1862 riep Nederland het einde van de slavernij af. Omdat veel slaven naar de stad trokken, werden Hindoestanen geworven voor de landbouw. Cateau van Rosevelt werd benoemd tot chef van de immigratie. In die functie genoot hij grote populariteit bij de Hindoestanen, die hem als 'koeliepapa' aan de borst drukten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden