'De jongeren drinken alcohol of het water is'

CUAUHTEMOC - Ze komen telkens binnenlopen in het kantoortje van radiopresentator Bram Siemens dat gelegen is aan een pleintje in het centrum van Cuauhtemoc, een afgelegen oord in de droge prairies van noordwest Mexico.

Ze zijn allen geboren en getogen in Mexico, maar vertonen geen enkele gelijkenis met de Mexicanen. Bijna zonder uitzondering hebben ze blond haar en knalblauwe ogen, de meesten zijn lang en vrij gezet en dragen zeer herkenbare kleding, een overall of een bloemetjesjurk.

Sinds drie generaties woont er in dit gebied 'een kolonie', zoals ze het zelf noemen, van 40 000 mennonieten. Ze spreken platduits, net als hun voorouders uit de zestiende eeuw, toen hun stroming werd gesticht door de Nederlander Menno Simons.

Siemens verzorgt voor de Mexicaanse mennonieten iedere ochtend om halfzes een radioprogramma, met een korte gebedsdienst en muziek. Zelf is hij over dit tijdstip overigens niet erg te spreken. "De Mexicanen hebben ons op de slechtste tijd gezet. Vroeger stonden mennonieten, tenslotte allen boeren, wel vroeg op. Maar het grootste deel van de jeugd slaapt tegenwoordig langer. Hen bereik ik daardoor niet. Dat is jammer." Volgens hem is het niet bereiken van de jeugd zo'n groot probleem dat de mennonietengemeenschap definitief uiteen dreigt te vallen.

In de stad wonen de mennonieten niet, daar komen ze alleen om noodzakelijke inkopen te doen en vooral om naar de bank te gaan. Dat blijkt wel uit de lange rijen in tuinbroek gestoken blonde mannen voor de balie en de in bloemenjurken gestoken vrouwen met de donkere sjaal om het hoofd die bij de deur van de bank wachten. "Vrouwen hebben niets met zakendoen te maken" , verklaart Siemens. Mennonieten zijn een goede klant van de bank. Ze zijn boeren, die het gebruik van moderne landbouwmethoden doorgaans niet schuwen. Ze maken vaak flinke winst met hun produktie. Bovendien leven ze sober. De meesten beschikken derhalve over een flinke spaarrekening.

Siemens neemt ons in een ruime Amerikaanse auto mee de stad uit, waar hij in verschillende mennonietendorpen cassettebandjes verkoopt met de typische volksmuziek die de mennonieten graag horen. De Reddekopzusters zijn populair, vooral met hun liederen 'Morgen will mein Schatz abreisen' en 'Marichen das weint im Garten'. Maar de 'Ungern Schwestern' worden ook graag gedraaid.

De mennonnieten hebben een interessante geschiedenis. Telkens wanneer hun manier van leven en vooral hun geloofsuitoefening in gevaar kwam, emigreerden ze naar toleranter oorden. Vanuit Pruisen ging het in de achttiende eeuw naar de Oekraine, waar ze een eeuw woonden. Eind negentiende eeuw trokken ze verder naar de VS en Canada en na de eerste wereldoorlog, toen in Canada verplicht Engels op school geleerd moest worden, ging het naar Midden- en Zuid-Amerika. Hun taal, voor iemand die Duits beheerst maar net verstaanbaar, is dan ook doorspekt met Russische, Engelse en Spaanse termen. De mennonieten kenmerken zich door hun weigering in het leger te dienen. Zij zijn overtuigde pacifisten, op grond van het gebod 'Gij zult niet doden'.

Niet alle mennonieten verhuisden iedere keer. Zij die wel bereid waren concessies te doen aan een regeringsmaatregel en niet bereid waren huis en haard te verlaten uit geloofsoverweging, bleven achter. "Het zijn de conservatiefsten van de conservatieven, die uiteindelijk hier belandden" , zegt Siemens.

Het is de mennonieten goed gegaan in Mexico. De eerste kolonisten uit Canada kwamen op 8 maart 1922 in Mexico aan. Het waren toen nog slechts enkele duizenden families, maar "minder dan acht kinderen heet bij ons nog altijd een klein gezin" legt Siemens uit. De mennonieten trouwen onderling, wie met een Mexicaan of Mexicaanse trouwt wordt onverbiddelijk uitgestoten. Siemens kent ook mennonieten die een Mexicaanse vrouw en kinderen hebben in Cuauhtemoc of de iets verder gelegen plaats Chihuahua. Tegelijk houden zij er dan een keurig 'mennonietengezin' op na.

Net als de Nederlandse kerkgeschiedenis, waar zij min of meer deel van uitmaken, is hun geschiedenis doorspekt met kerksplitsingen. Vaak gingen die om triviale dingen als of je op zondag voetballen mag of niet. Ook in Mexico zijn zes verschillende richtingen, waarvan enkele ieder contact met de andere verbroken hebben.

We rijden door het Mennonietengebied, dat door de aanwezigheid van enorme boerderijen, veel auto's voor de deur - meestal een pick-up truck, mooie tractor en dan nog een of twee luxe Amerikaanse modellen - in niets lijkt op het zeer armoedige Mexicaanse boerenland. Je waant je eerder ergens in Beieren.

Maar te idealistisch moet men zich hun leven niet voorstellen, aldus de radiopresentator. Een gevolg van het steeds emigreren is geweest, dat tradities harder gingen gelden dan theologische overwegingen. "Men moest zich iedere keer zeer duidelijk als groep blijven onderscheiden, anders was de kolonie gedoemd verloren te gaan. Voorschriften kregen meer nadruk dan de bijbelse motivering achter een bepaald gebod. Alles wat de status quo in gevaar kon brengen, werd duivels genoemd."

Zo is de grote splijtzwam in de mennonietengemeenschap van Mexico het gebruik van rubberbanden, en dus van de auto, geweest. Rubberbanden mogen niet, bepaalden de predikanten. Auto's zouden een slechte invloed hebben, want die brengen mensen te snel naar de stad, waar alcohol te krijgen is en waar de hoeren wonen. De liberalen kochten toch een auto en gingen in de ban. Hij wijst naar een klein kerkje in de buurt van de stad. Daar gaan zij nu ter kerke.

"Op een gegeven moment kochten zovelen een auto dat in de ban doen geen goed idee meer was. Toch wijzen officieel de dominees die de kerk leiden nog altijd het autogebruik af. En tegelijk hebben ze nu zelf vaak een auto." Alleen in een aantal afgelegen en afgesloten dorpen zijn geen auto's te vinden. Siemens maakt zich er ernstig zorgen over. "Aan de jongeren is steeds minder goed uit te leggen waarom wij zo leven."

Drie meisjes staan giechelend in een supermarkt van de mennonieten. Ze dragen witte strooien hoeden, zomerjurkjes, witte sokken en keurige schoenen. Uiteraard lang haar. De oudste gaat niet meer naar school want ze is al dertien. Haar twee zusjes daarentegen nog wel. Meisjes gaan naar school tot ze twaalf zijn, jongens tot hun dertiende. Daarna worden ze boer of boerin en moeten op het land werken. Meer opleiding is niet nodig, vinden de mennonieten. Maar het gevolg is dat de meesten nauwelijks lezen en schrijven kunnen.

De Mexicanen doen ook inkopen in de supermarkt. Spanningen over en weer tussen de Mexicanen en de mennonieten zijn er wel, maar dat leidt niet tot erge toestanden, vertelt de eigenaar. Natuurlijk zijn er de bakerpraatjes over en weer. "De Mexicanen in het dorp beweren dat de mennonieten het jammer vinden als een kind levend geboren wordt en blij als het sterft, want dan is het sneller in de hemel." Omgekeerd zeggen de mennonieten dat de Mexicanen uitermate lui zijn. Siemens: "Er zit een element van waarheid in. De Mexicaanse bakker heeft pas om drie uur 's middags verse broodjes. De Mexicanen hebben een andere mentaliteit, zij hebben niet de Duitse arbeidsethos."

De Mexicanen hebben wel bewondering voor de landbouwmethodes van de mennonieten, die de doopsgezinde gemeenschap zoveel welvaart heeft gebracht. Zoals de kaas-industrie. De Mennonietenkaas wordt in heel Mexico gegeten, er zijn 30 kaasfabrieken, die afkunnen met de fabricage en verkoop van dezelfde kaas.

Siemens heeft er echter geen hoge pet van op. Zelf is hij ook mennoniet, maar hij behoort tot een groep kolonisten die verder getrokken zijn na hun vertrek uit Canada en uiteindelijk in Paraquay neerstreken. Volgens hem is de gemeenschap in Paraquay veel moderner, omdat deze meer aandurft. Siemens is vijf jaar geleden als radiopresentator begonnen in Cuauhtemoc. De mensen in Mexico vindt hij maar traditioneel. "In Paraguay maken wij inmiddels zeven verschillende kaassoorten en wij sturen mensen uit, naar Holland bijvoorbeeld, om meer te leren over het maken van kaas."

Zelf reisde hij ook over de hele wereld en spreekt verschillende talen. Onder de Mexicaanse mennonieten is er niemand als hij, vermoedt Siemens. "Het voornaamste dat de kinderen leren, is hoe ze delen van de bijbel over kunnen schrijven en die leren ze uit hun hoofd. Ze doen dat nog met een lei en griffel. De boeken zijn oud. Met zo'n achtergrond kom je nooit weg uit deze streek."

In een van de dorpen ontmoeten we een leraar, Hein Wolf. Ook hij blijkt uiterst sceptisch over het niveau van het onderwijs dat de mennonieten hun kinderen geven. "Het motto is: hoe minder je weet, hoe minder word je in de verleiding gebracht." Hij toont een schooltje, een klein houten gebouwtje, met ouderwetse schoolbanken. Hij heeft wel eens geprobeerd de ouders te overtuigen dat er nieuwe boeken uit Duitsland gehaald moeten worden, maar die willen daar niet van weten.

Ergens in het kale landschap tussen de dorpen staat een pizzeria die ook door mennonieten wordt gerund. Alcohol wordt er niet geschonken, dat is verboden. Siemens schildert een somber beeld van het leven van deze Mexicaanse mennonieten. Ze mogen niet dansen en niet naar de bioscoop. De televisie kunnen ze nauwelijks goed ontvangen, dus de meesten kopen er geen. "Ze vervelen zich ontzettend. Ze praten de hele dag in detail met elkaar over wat ze gedaan hebben. Dat is soms niet om uit te houden. Maar er is niets anders om over te praten, als je niet kunt lezen, niet uit mag gaan, geen televisie hebt. Dan is het niet vreemd dat jongeren eruit willen breken. Zij ontmoeten elkaar twee maal in de week op straat, op vaste plaatsen en ze bedrinken zich, soms zo erg dat het de Mexicaanse pers haalt."

In het oude-van-dagen-tehuis, een eindje verderop, wonen nog de kolonisten die meetrokken met hun ouders aan het begin van deze eeuw in huifkarren uit Canada. Een van hen is Johan Frieze. Hij erkent dat er veel veranderd is en dat het hem "niks bevalt" . "Wij hebben alles hier met onze blote handen opgebouwd. Dag en nacht hebben we gewerkt om van dit dorre land hier wat te maken. De jeugd van tegenwoordig heeft het te goed. Ze hebben auto's, luidsprekers, radio's. Onze tradities verwateren. Ze drinken alcohol of het water is. Ja, ja dat doet ons pijn. Veel pijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden