Nieuws Eikenprocessierups

De jeukrupsenplaag is met goede maatregelen best beheersbaar te maken

Het verwijderen van rupsennesten in de eikenbomen bij Beers. Beeld ANP

Nationale plaaggeest de eikenprocessierups bereikt binnenkort het vlinderstadium maar daarmee zijn de problemen bij lange na niet voorbij. Integendeel. Bij een ongewijzigde aanpak kan de plaag volgend jaar nog groter zijn. Maar dat hoeft niet te gebeuren, zeggen experts. En er zijn lessen uit het buitenland. Zo besteedt Frankfurt jaarlijks twee ton aan rupsenbestrijding.

Gemeenten moet veel pro-actiever aan de slag gaan met de bestrijding van de eikenprocessierups, om te voorkomen dat de jeukplaag de komende jaren ernstiger wordt. Daarvoor waarschuwen het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (Kad) en adviesbureau Terra Nostra, lid van het Kenniscentrum Eikenprocessierups.

“We zien bij de verschillende overheden heel verschillende reacties op dierplagen. De manier waarop het nu gaat met de eikenprocessierups is aan burgers niet uit te leggen”, zegt Bastiaan Meerburg, directeur van het Kad. “In gemeenteland regeert vaak de waan van de dag. De budgetten zijn beperkt. De een besteedt geld aan preventie van de rups, de andere steekt het liever in een rondweg”, zegt Meerburg. “Sommige gemeenten doen het wel goed, maar ik zie bij andere nog veel onkunde. Het is tijd dat de aandacht gefocust wordt.”

De opmars van de invasieve exoot

De eikenprocessierups is niet het enige insect dat aan een opmars in Nederland is begonnen. Gisteren werd alarm geslagen voor het mediterrane draaigatje, een mier die door de klimaatverandering zou oprukken vanuit Zuid-Europa en hier met zijn graafwerkzaamheden vooral terrassen ontwricht.

Het beestje is echter al in 2013 in Wageningen waargenomen. En het is ook niet zozeer een kwestie van oprukken, zegt André van Loon van het Eis Kenniscentrum Insecten. “We hebben hem zelf hierheen gesleept toen we onze tuinen begonnen vol te zetten met olijfboompjes en andere potplanten.”

Dat geldt ook voor de zuidelijke boomsprinkhaan. De Aziatische hoornaar daarentegen zat vermoedelijk in een partij Chinees porselein terwijl de tijgermug, ook een Aziaat, veelal met bamboescheuten is meegelift. Wel is het zo dat veel exoten zich door de opwarming beter kunnen handhaven. 

Ook directeur Henry Kuppen van het boomonderzoek en adviesbureau Terra Nostra ziet gemeenten en provincies worstelen met de rupsenbestrijding. “Sommige doen het budgetgestuurd, sommige onderbuikgestuurd. We zijn dit jaar op veel plaatsen aan het dweilen en die rupsennesten aan het weghalen, maar dat moet echt anders en dat kan ook.”

Kennisplatform

Begin deze maand is in opdracht van Carola Schouten, minister van landbouw, natuur en voedselkwaliteit, het nieuwe Kennisplatform Eikenprocessierups opgericht, waarin ook Kad en het het Kenniscentrum Eikenprocessierups zitten. Vorige week is de website processierups.nu gelanceerd die nu al 80.000 bezoekers heeft gehad.

“De meerwaarde van dit platform is dat je kennis uitwisselt en een kennisagenda opstelt voor de middellange en lange termijn”, zegt Meerburg. “Daar moet onder meer een nieuwe leidraad uitrollen, over een goede aanpak van de eikenprocessierups.” In dertig jaar heeft deze rupsensoort zich over bijna heel Nederland verspreid. Dit jaar gaat de boeken in als extreem: er zouden drie keer zoveel rupsen zijn geweest als in 2018. “De reden dat we er dit jaar zo veel last van hebben is de lange, warme zomer van vorig jaar”, zegt Meerburg. “De rupsen hebben zich daardoor goed kunnen voortplanten en er waren veel eitjes. Dus de klimatologische omstandigheden spelen een belangrijke rol.”

Of de plaag volgend jaar erger wordt, valt nu nog niet te voorspellen, zegt Kuppen. “Er zijn veel onzekere factoren, het blijft tenslotte natuur. Je ziet wel dat vogels de rupsennesten meer en meer als voedsel gaan zien. Daarnaast is het weer van invloed. Als we veel regen zouden krijgen, kan die vlinder dan nog goed uitvliegen? En als een boom is kaalgevreten, hoe gaat het dan verder met de rupsenpopulatie?”

Lokdozen

Kuppen pleit voor informatiegestuurd beheer, waarbij boomeigenaren gegevens verzamelen over het aantal besmette bomen, het aantal nesten en de grootte ervan. 

Daarnaast levert de zogenoemde feromoonval bruikbare gegevens op over de te verwachten plaagdruk, zeggen zowel Meerburg als Kuppen. Met een sekslokstof worden mannetjesvlinders in deze vallen gevangen, en kunnen dan worden geteld. Daarmee kan, samen met nestgegevens, goed voorspeld worden hoeveel eikenprocessierupsen er het jaar daarna in een bepaald gebied zullen zijn.

“Er hangen nu in Nederland ongeveer 1600 vallen. Dat is al best een mooi netwerk, maar meer is beter omdat je gegevens dan nauwkeuriger worden”, legt Kuppen uit. “Die informatie hebben we in oktober al binnen. Op de plaatsen met veel vlinders en nesten kun je de rupsen dan volgend jaar gericht en preventief bestrijden.”

Uitroeien is in elk geval een utopie, zegt hij. “Als je je dat tot doel hebt gesteld ga je heel ongelukkig je pensioen in, want dat ga je nooit redden. Maar beheersbaar houden kan wel. Als we nu op basis van informatie gaan handelen, dan ben ik ervan overtuigd dat het volgend jaar beter kan gaan. Maar dan moet dat gegevensgestuurde beheer wel opgetuigd worden.”

In een integraal beheersplan ligt de oplossing, denkt ook Meerburg. “Wij zeggen bij iedere plaag: je moet in een vroegtijdig stadium opschakelen, de situatie goed monitoren en preventieve maatregelen nemen. Dan hoef je later ook veel minder aan bestrijding te doen, want juist dat kost veel geld.”

Frankrijk zet koolmezen, drones en vleermuizen in

In het Franse zuidelijke departement Lozère is de eikenprocessierups succesvol bestreden met de koolmees. Koolmezen slokken per dag tot zo’n honderd rupsen op. De Lozère, een bosrijk gebied, installeerde eerder dit jaar vijfhonderd nesten met deze vogels. Boswachters hebben ook vleermuizenschuilplaatsen opgehangen bij particulieren. Die staan bekend als grote consumenten van de vlinders van de rupsen.

In het noordoosten, in het departement Lorraine, spuiten drones een bacterie op de bedreigde bomen die bij de rups de darmwand aantast waardoor hij niet kan eten en sterft. In de Provence is de zogenoemde plakker opgedoken, een rups die uit Japan afkomstig is. Net als de eikenprocessierups is hij schadelijk voor bomen maar niet voor mensen. Een bos in het departement Var ziet er dankzij de plakker nu uit alsof er een bosbrand heeft gewoed.

Killer Caterpillar in de tuin van de koningin

De Britten hebben tot nu toe weinig last van de eikenprocessierups – de insecten staken pas een jaar of vijftien geleden het Kanaal over. Vorig jaar signaleerde de nationale boscommissie vooral in het zuidoosten van het land 150 brandhaarden, en werden op honderden plekken bestrijdingsmiddelen ingezet.

Vooralsnog zijn het vooral de Britse tabloids die over de processierups uitpakken. Zo meldde de Daily Express onlangs dat de killer caterpillar zich had genesteld in de tuin van koningin Elizabeth bij Windsor Castle, op ‘slechts enkele meters’ van de koninklijke woning. De krant sprak ook met omwonende Viv Ayre, persoonlijk getroffen door de plaag. Zij had een waarschuwing: “Laat je hond niet in de buurt van die rupsen komen. Een paar jaar geleden is mijn kleine shih tzu (een schoothondjesras, red.) bijna overleden door die beesten.”

Al zeker twee eeuwen kind aan huis in Duitsland

De archieven wijzen uit dat de eikenprocessierups zeker al sinds 1827 in Duitsland rondwandelt – in Dortmund werd hij toen in ieder geval gespot door leden van de lokale evangelische kerk. Een echt probleem is het beestje echter pas sinds enkele decennia, en dit jaar is de plaag door droogte en hitte nog groter dan in voorgaande jaren. In Frankfurt bereiden ze zich sinds tien jaar pas echt goed voor: boven het stadsbos sproeien helikopters een biologisch bestrijdingsmiddel uit over de boomkruinen, en vanaf de grond worden de vijfduizend eiken in de stad onder handen genomen. Kosten: 200.000 euro per jaar. Ook elders wordt preventief opgetreden: in mei ging de A1 bij Hamburg een paar nachten dicht om de rups te bestrijden. 

Ondanks al deze grondige voorbereidingen slaat de eikenprocessieplaag dit jaar hard toe in Duitsland. Vooral de deelstaten Brandenburg, Baden-Württemberg, Beieren en Noord-Rijnland-Westfalen zijn zwaar getroffen. Scholen bij Karlsruhe moesten sluiten nadat leerlingen met astmatische symptomen waren opgenomen; elders gingen zwembaden en stadsparken dicht. De marathon van Wolfsburg werd zelfs helemaal afgelast.

Lees ook:

De eikenprocessierups gaat niet meer weg en dat is onze eigen schuld

De eikenprocessierups heeft Nederland overvallen. Het klimaat krijgt vaak de schuld. Nee, zeggen deskundigen. Het is de monocultuur van eiken. En zijn vijanden zijn weggespoten.

‘Het jeukt de hele dag’; de eikenprocessierups maakt radeloos

Voor biologen is het een succesverhaal, maar elke andere Nederlander gruwelt bij de opkomst van de eikenprocessierups. Het aantal is dit jaar verdrievoudigd en het leed houdt nog wel even aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden