De jaren dertig als leefstijl. Joeri Teeuwisse deed haar spullen van 'nu' de deur uit.

Joeri Teeuwisse lijkt op een plaatje uit een geschiedenisboek. Verloren in het heden door een ongeluk met een tijdmachine. De 32-jarige vrouw draagt een grijs colbertje en keurige rok, katoenen kousen met naad en gepoetste schoenen met dunne veters. Een zwart hoedje draagt ze schuin over haar gezicht, haar haren zorgvuldig opgestoken. Door een ronde bril houdt ze het publiek in Café Dantzig, vlakbij het Waterlooplein in Amsterdam nauwlettend in de gaten: want hoe herken je een verslaggeefster tussen al die mensen die zoveel op elkaar lijken?

Teeuwisse kiest zelf voor dit tijdspel. Al vanaf haar twintigste richt ze zich op de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Vier jaar geleden verdween haar moderne gaderobe om definitief plaats te maken voor pronkstukken uit die periode. In haar huis liggen veel kleedjes, er staat een schouw, een art deco-gaskachel, ouderwetse radio en vooral: er zijn veel schemerlampjes. Teeuwisse heeft in 2002 de 'Nederland 1940-1945 Studie- en Levende Geschiedenis Groep' opgericht en runt ook een historisch adviesbureau, gespecialiseerd in de periode 1930 tot 1945. De organisatie heeft acteurs, advies en requisieten geleverd aan Discovery Channel, het Verzetsmuseum in Amsterdam en Overloon en een aantal televisieprogramma's.

De Studiegroep staat regelmatig in musea en op evenementen, zoals bij de herdenking van de februaristaking. ,,De jaren dertig en veertig van de vorige eeuw zijn eigenlijk nog zo recent; de meeste grootouders hebben het nog meegemaakt. Toch merk je dat veel jongeren niet eens weten wat die oorlog was, of ze denken dat Hitler een Franse president was. De basis ontbreekt, terwijl het een deel van een historische herinnering is die we zouden moeten kennen.'' Tijdens evenementen gaat ze daarom het gesprek aan, ook al heeft niemand van haar team de oorlog meegemaakt. ,,We vragen het publiek regelmatig: als er nu iemand aan de macht zou komen en je zou moeten onderduiken, bij wie klop je dan aan? Het draait erom de geschiedenis levend te maken. Ik vertel ze dat het voor joden al heel moeilijk was om een onderduikadres te vinden, terwijl veel van hen geïntegreerd waren in de samenleving. Als iemand mij de vraag stelt waarom weinig mensen iets voor de joden gedaan hebben, vraag ik hoeveel mensen hij of zij zelf bereid is in z'n huis op te vangen, in hoeverre hijzelf is te vertrouwen en of hij plek heeft. Dan blijkt een simpele vraag naar een onderduikadres behoorlijk gecompliceerd te liggen.''

Zwervend over het Waterlooplein, speurend naar ouderwetse kleding, oude foto's uit de periode bekijkend, beseft ze telkens weer dat de invloed van de jaren '30 en '40 in de kleine details van het dagelijkse leven terug te vinden zijn. ,,Maar ook de invloed op de huidige politiek is groot; hoe we denken over immigraten, dat we sommige uitspraken niet accepteren.'' In het straatbeeld herinnert ze gebeurtenissen die veel mensen allang vergeten zijn. ,,Als ik door de stad wandel, denk ik: hé, hier heeft dat hek gestaan voor de joodse wijk. Hier stond een controlepost. En hier werd de fiets afgepakt van die arme man. Soms worden die beelden te levendig. Dan hebben ouderen tijdens een optreden het gevoel dat ze met mij een gedeeld verleden hebben. Terwijl ik blij ben dat ik hun verleden niet deel. Ik heb het geluk niet die keuzes te hoeven maken die zij wel moesten maken.'' Ze vertelt over een deportatie van joodse jongens uit een Amsterdams weeshuis, net om de hoek van café Dantzig, waar de Duitsers aan de begeleiders de keuze lieten mee te gaan of weg te gaan. ,,De begeleiders zijn met de kinderen meegegaan, terwijl ze waarschijnlijk wel wisten dat ze een vreselijk lot tegemoet gingen.''

Ze voelt zich niet dermate machteloos of woedend over het verleden, dat ze er niet meer door oude foto's en gesprekken met overlevenden aan herinnerd wil worden. ,,Ik voel me vele malen machtelozer over onrecht wat nu gebeurd en ik ook niets aan kan veranderen.''

Wat is het plezier om je als vrijwilliger zo intensief met het verleden bezig te houden? ,,Ik heb familieleden die in een kamp gezeten hebben, maar ook familie die juist weer aan de Duitse kant stond. Wat zij allemaal meegemaakt hebben, maakt me nieuwsgierig naar wie ik ben. Zou ik dapperder of sterker geweest zijn dan zij? Zou ik andere keuzes maken? De werkelijkheid over goed en fout bleek vaak niet zo simpel als mij op school werd verteld. Dan bleek bijvoorbeeld een nare leraar onderduikers te bergen en een aardige buurjongen fout te zijn.''

Toch wil Teeuwisse niet alleen maar vertellen over de Tweede Wereldoorlog. Ze noemt de jaren dertig en veertig zelfs een 'spannende, mooie en leuke tijd' met hoogtijdagen van cinema, radio en design. Haar plezier zit vooral in het dagelijkse leven van vroeger weer in beeld te brengen. ,,Negen van de tien belangstellenden willen vooral kleine dingen van toen weten. Het dragen van klompen, het drinken van surrogaatthee.'' De Studiegroep heeft een fiets met houten banden in zijn bezit. Op het programma staat bovendien het maken van bloembollensoep.

In de jaren dertig-woonkamer in het kantoor van het historisch adviesbureau gaat de radio aan. De televisie staat in een apart kantoortje. ,,Kinderen die onze oorlogswoonkamer bezoeken zijn helemaal in de war als ik vertel dat we naar de radio gaan luisteren.'' Die is echter wel aangepast aan de moderne tijd: er zit een mp-3 speler in die uitzendingen uit de tijd rondom de oorlogsjaren brengt, van rustige muziek en caberet tot sportuitslagen.

Ook luistert Joeri thuis graag naar de ouderwetse radio. ,,In die sfeer kan ik mezelf helemaal verliezen. Laatst was er in de straat een stroomstoring. Ik pakte mijn koffergrammofoon, draaide voor het open raam een plaatje. Opeens gingen allemaal ramen in de buurt open. 'Heb je stroom, buurvrouw?', vroegen de buren mij. Op dat moment ging het heel even alleen om mij en mijn jaren dertig.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden